آن آگاهى پيدا كرد ، لقمهء بهتر برمىدارد و بهرهء بيشتر مىبرد ؛ و آن كس كه مىتواند آيات را با يكديگر تلفيق كند و ترتيب و انسجام بدهد تا نتايجى حاصل كند ، او بهرههاى بهتر مىبرد ؛ و همين طور به تعبير اميرالمؤمنين عليه السّلام اقرا وارق . « 1 »
سيد مرتضى در امالى ياد شده ، مأدبه را به دو وجه معنى كرده است : يكى همين بود كه نقل كردهايم و تا حدّى توضيح دادهايم و عبارتش اين است : المادبة فى كلام العرب هى الطعام يصنعه الرّجل و يدعو الناس اليه فشبه النّبى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ما يكتسبه الانسان من خير القرآن و نفعه و فائدته عليه اذا قراه و حفظه بما يناله المدعو من طعام الدّاعى و انتفاعه به ، يقال قد ادب الرّجل يأدب فهو آدب اذا دعا الناس الى طعامه و شرابه و يقال للمأدبة ( بضمّ الدّال ) المدعاة ، و ذكر خلف الأحمر انه يقال فيه ايضا مأدبة بفتح الدّال . يعنى مأدبه آن طعامى است كه شخص آن را مهيا مىكند و مردم را بدان دعوت مىنمايد ، پس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خير و نفع و فايدهاى را كه انسان از قرائت و حفظ قرآن كسب مىكند به آن طعامى كه مدعوّ از دعوت داعى بدان نايل مىشود تشبيه فرمود . و مأدبه بدين معنى به ضمّ و فتح دال ، هر دو ، آمده است .
بعد از آن ، مرحوم سيد وجهى ديگر در بيان مأدبهء حديث ياد شده نقل كرده است به اين عبارت : المادبة بفتح الدّال مفعلة من الادب ، معناه ان اللّه تعالى انزل القرآن ادبا للخلق و تقويما لهم . بدين وجه معنى القرآن مأدبة اللّه اين است كه قرآن براى ادب و تقويم خلق است . ادب نگاهداشت حدّ هر چيز ، و تقويم راست و درست ايستاندن است ؛ اين وجه با تعلموا مناسبتر است . پس معنى حديث اين است كه قرآن ادب و دستور الهى است ، از اين مأدبة اللّه ادب فرا بگيريد و حدّ انسانى خودتان را حفظ كنيد و نگاه بداريد ، و بدين دستور خودتان را راست و درست به بار بياوريد و به فعليت برسانيد .
سيوطى در جامع صغير روايت كرده است كه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود :
ادبنى ربّى فاحسن تأديبى . و ديلمى در باب چهل و نه ارشاد القلوب روايت كرده
هامش
( 1 ) - وافى مجلد 14 ، صفحه 65 .