آن جداول در زيجات سابق به كار مىآيند ، تا زمانى كه لگاريتم اختراع شد اروپائيان آن جداول را با لگاريتم مرتّب ساختند ، و اكنون در دست مردم متداول است .
پس معلوم شده است كه ظلّ از مسجد مدينه بيرون آمد و به دست ابو الوفاء رسيد و از وى به همهء جهان منتشر گشت اروپائيان ابو الوفاء را به همين شكل ظلّى مىشناسند .
و از آنچه معروض داشتهايم علت تقسيم ظلّ به اقدام نيز معلوم شده است ؛ يعنى اينكه در كتب رياضى نجومى اجزاى مقياس را به هفت قسم يا به شش قسم و نيم تقسيم مىكنند و آن اقسام را اقدام مىگويند و ظلّ آن را ظلّ اقدام ، علت آن اين است كه هر گاه كسى بخواهد معلوم كند كه ظلّ هر شئ مثل آن شده است يا نه ، ظلّ قامت خود را معتبر دارد ، و طول شخص معتدل القامه شش قدم و نيم تا هفت قدم است ، و دانستى كه حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بلندى ديوار مسجد را براى تعيين اوقات به اندازهء قامت انسان مقرّر داشت .
از تبديل ظلّ به مماسّ اوّلا ، و از تغيير دادن غربيها كلمهء ظلّ را به واژهء تانژانت لغت فرانسه ثانيا ، موجب شده است كه ظلّ و مسائل آن را از غرب بدانند ؛ و حال آنكه معلوم شده است كه اصل مسائل رياضى ظلّ از مسجد مدينه بيرون آمد و به دست ابو الوفاء رسيد و از وى به همهء جهان منتشر گشت ؛ يعنى عمل پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در بناى مسجد مدينه الگوى رهنمون استنباط و اختراع ظلّ شده است .
انسان و قرآن (فارسى) — صفحة 23
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٢٣