قامت ديوار شود نماز عصر كنند .
ابو الوفاء متنبه شد كه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به حساب وسط و معدّل ، زمان ما بين ظهر و غروب آفتاب را به دو نصف بخش كرده است : يك نيمهء آن از ظهر است تا وقتى كه سايه به اندازهء شاخص شود ، و نيمهء ديگر از آن وقت كه سايه به اندازه شاخص شود تا غروب ، و آن را به نماز عصر تخصيص داد . و نيز دريافت كه هر گاه سايه شاخص به اندازهء شاخص شود فاصله از ظهر تا غروب ، نصف شده است . عين دستور پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را در ارتباط ميان ظلّ و زاويه به كار برد .
قامت شاخص ، كه بلندى ديوار مسجد رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است ، در حقيقت ، شعاع دايرهء مثلثاتى است كه خطوط مثلثاتى را به قياس به آن مىسنجند ، و امروز آن را يك واحد فرض مىكنند ، و در كتب اسلامى شعاع را شصت درجه مىگرفتند .
هر گاه سايه مساوى قامت شود ، يعنى طول ظلّ به اندازهء شعاع دايره گردد دليل آن است كه زاويه و قوس مقابل آن چهل و پنج درجه ( 45 ) شده است ؛ و چهل و پنج درجه نصف قوس نود درجه ( 90 ) است كه از افق مغرب ، يعنى جاى غروب آفتاب ، تا وسط آسمان تصور مىشود .
بعضى تعجب مىكنند از اين كه خط مماس مثلثاتى را مسلمانان ظلّ ناميدند ، چون سر آن را نمىدانند ؛ و از آنچه گفتيم علت آن آشكار گشت كه اصلا ظلّ بود كه علماى رياضى را متنبّه به فايدهء اين خط كرد و همان نام اصلى را بر آن نهادند و به كار بردند ؛ و اروپائيان از آن به مماسّ تعبير مىكنند ، چون ظلّ براى آنها مفهوم مناسبى ندارد و ريشهء پيدايش آن را نمىدانند .
بارى از مسجد پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و سايهء ديوار آن ، يعنى تانژانت كه مساوى شعاع كره گردد ، خواص ظلّ استنباط كردند و جداولى براى ظلّ و جيب مرتب ساختند تا مقدار زوايا را در مقابل هر جيب و ظلّ بدانند .
جداول مثلثاتى كه اسلاميان به كار مىبردند از قوس و زاويهء صفر درجه تا نود درجه ، دقيقه به دقيقه با مقدار حقيقى جيب و ظلّ ترتيب يافته بودهاند و هنوز
انسان و قرآن (فارسى) — صفحة 22
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٢٢