صفحهء شرقى و غربى ديوار مانند همان دو صفحهء شاخص نامبرده است كه در اين عمل خود ديوار شاخص خواهد بود .
بناى ديوار مسجد پيغمبر به دستور آن حضرت بود ، كه ديوار طرف غرب را درست محاذى دايرهء نصف النهار بنيان نهاد و بلندى ديوار را به اندازهء قامت انسان مقرر داشت . و به بيانى كه گفتهايم ، هر ديوار كه چنين باشد ، يعنى بر خط زوال كه در سطح دايرهء نصف النهار است بنا نهاده شود در همهء فصول سال چون ظلّ صفحهء جانب غربى آن به طرف جانب شرقى آن برگردد ، و إن شئت قلت در آن هنگام كه هيچيك از دو جانب غربى و شرقى آن را ظلّ نبود ، علامت فرا رسيدن ظهر در آن وقت است . امروز هم در رصد خانههاى فرنگستان مانند گرينويچ و پاريس ديوارى به آن طرز مىسازند و گويند بهترين وسيلهء تعيين ظهر حقيقى آن است .
پس تعيين ظهر در مسجد پيغمبر بهترين طريقه بود كه امروز علماى اروپا به كار مىبرند .
و آخر وقت ظهر را وقتى مقرر داشت كه سايهء برگشته برابر ارتفاع ديوار شود ؛ و در اين وقت ، ارتفاع خورشيد از افق چهل و پنج درجه ( 45 ) است ؛ و در اول تابستان ، در شهر مدينه ، آفتاب در نصف النهار فوق الرأس و ارتفاع آن نود درجه ( 90 ) است . اين وقت كه آخرين وقت فضيلت ظهر است ، درست وسط حقيقى ميان ظهر و غروب است . حضرت پيغمبر آن را اصل قرار داد ، و اوقات ديگر را در مدينه و بلاد ديگر بر اين اصل متفرع فرمود ، و براى همه يك حكم فرمود كه چون فيئ يعنى سايه به قامت شاخص شود ، آخر وقت ظهر است در همه جا و همه وقت . و آخر وقت عصر را وقتى معين فرمود كه سايه دو برابر شاخص شود ، و آن وقتى است كه ارتفاع خورشيد از افق قريب به بيست و شش درجه ( 26 ) است ، پس مقدار ارتفاع خورشيد را نصف كرد و نصف آن را وقت فضيلت ظهر قرار داد و نصف باقى را هم تقريبا نصف كرد و آن را وقت فضيلت عصر قرار داد .
و رسم اهل حساب است كه خالص و كامل هر چيز را اصل و مبدأ قرار
انسان و قرآن (فارسى) — صفحة 19
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٩