از كبار صحابه و سنام تابعين را كه خطب و كتب و سائر كلمات امير المؤمنين عليه السّلام را جمع كردهاند در مقالهاى بسيار ارزشمند كه در اول شرح ما بر نهج البلاغه به طبع رسيده است نام برده است ، و همچنين در مقاله علميه گرانقدر ديگرش كه در اول شرح مولى صالح قزوينى مطبوع است .
و نيز عالم جليل مرحوم على بن عبد العظيم تبريزى خيابانى در صيام وقايع الايام « 1 » عده كثيرى از اعاظمى كه كلمات آن جناب را جمعآورى نمودهاند نام برده است .
اين كمترين بسيارى از مآخذ و مدارك نقل نهج البلاغة را از جوامع روايى و كتب سير و غزوات و مجموعهها و سفينههاى علمى تحصيل كرده است ، و اهتمام كلّى اين بود كه منابع نقل قبل از جناب رضى و نهج باشد و شايد در حدود دو سوم مدارك آن بدست آمده باشد و قسمتى از آنها در مواضع مختلف تكمله منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغة كه در پنج جلد تدوين و تنظيم شد و به طبع رسيد به مناسباتى ذكر شده است . و نيز غير از مدارك ، مستدركاتى هم يادداشت كرده است كه گويا در كميت كمتر از خود نهج نيست .
اگر كسى با عنايت در ابتداى هر خطبه و كتاب همين پنج مجلد مطبوع تفحص بفرمايد در نحوهء اهتمام و دقّت و تحمل در جمعآورى و تحصيل مصادر كلمات آن جناب ارزش و قدر كار را بدست مىآورد و آن را مغتنم مىشمارد . لااقل به عنوان نمونه به ابتداى مختار دوم از كتب و رسائل رجوع شود .
و اخيرا آقايانى هم در اين فكر مفيد و مثمر زحماتى شايان كشيدهاند و خدمتهاى علمى ارزشمند كردهاند ، شكر اللّه مساعيهم الجميلة ، از آن جملهاند :
هامش
( 1 ) ص 349 ، چاپ سنگى .