و وجود تفاوتها در شايستگيهاى طبيعى باشد ، و سبب آن اين است كه شايستگى بالطبع سبب آن مىشود كه دارندهء آن نسبت به كسى كه درجهء كمترى از آن را دارد هيمنه و سلطه پيدا كند ، و دانش و نيرومندى نسبت به نادانى و ضعف برترى دارد و بر حسب اندازهء آن نسبت به كسى كه هيچ علم و نيرويى ندارد تغيير پيدا مىكند .
/ 93 هيچ كس منكر آن نيست كه مردمان در شايستگيهاى طبيعى با يكديگر اختلاف دارند ، و اين شايستگى را نمىتوان از كسى كه مالك آن است به كسى كه در درجهء پايينترى قرار گرفته است منتقل كرد تا چنان شود كه همگان با يكديگر يكسان و برابر باشند .
نظام جهان استوار بر همكارى ميان اجزاء آن است ، و سنت خدا در ميان مردمان بر آن جريان دارد كه به تعاون و يارى كردن به يكديگر بپردازند ، به همان گونه كه همهء اجزاء جهان هستى چنين مىكنند ، و براى برقرار شدن اين هميارى و همكارى لازم است كه بعضى از آنان به بعضى ديگر نياز داشته باشند ، و شايستگيهاى ايشان با يكديگر برابر نباشد ، و اگر انسانها از يكديگر بىنياز باشند ، همچون جانوران خواهند بود كه تنها زندگى مىكنند ، و در طريق پيشرفت و رسيدن به درجات مختلف تمدن يك گام هم برنخواهند داشت .
أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ
- آيا نعمت خدا را منكر مىشوند ؟ » نعمت تفاوت طبيعى موجود ميان مردمان ، كه به همكارى و تعاون و پيشرفت مىانجامد ، نعمتى بزرگ است كه بايد از طريق رضا دادن مردم به آن و پذيرفتن آن همچون يك واقعيت ، نسبت به آن سپاسگزار باشند ، و سپس هر كس به سهم خود در راه خير و فضيلت پيش رود .
نعمت همسران
[ 72 ] و در كنار نعمت تفاوت و تفاضل طبيعى ، و نعمت نيازمندى دو طرفه ، و در نتيجه نعمت تعاونى كه بر بشر صورت امرى واجب پيدا كرده ، گونهاى ديگر از نيازمندى دو طرفه وجود دارد كه ميان مردم مبادله مىشود و به تعاون