تعقل و تفكر افزايش پيدا مىكند ، در صورتى كه علم خدا گسترده و دايمى است .
/ 92
حدود آزادى بشرى
[ 71 ] و انسان در زندگى آزاد است ، ولى اين آزادى محدوديت دارد تا معلوم شود كه دست غيبى مدبر زندگانى او است ، و حريت محدودى كه در اختيار دارد براى آزمودن او است نه ذاتى او ، و به همين جهت است كه جايگاههاى مردمان در جامعه و به دست آوردن درجات بلندى و پستى در آن كه سبب برترى يافتن بعضى از آنان بر بعضى ديگر مىشود ، به ريشههايى آفرينشى باز مىگردد كه تغيير دادن آنها دشوار يا غير ممكن است ، چنان كه خدا بعضى از مردم را در ذكاوت و هوشمندى بر بعضى ديگر برترى بخشيده است ، يا در نشاط و فعاليت ، يا در تندرستى و فراهم آوردن فرصتهايى براى پيشرفت ، پس آيا اين گونه كسان توانايى آن را دارند كه اين گونه خصوصيات و صفات خود را تغيير دهند ؟ هرگز . . .
وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ
و خدا به بعضى از شما بر بعضى برترى در روزى بخشيده است . » و آن نعمتى است كه خداوند به كوشش خود انسان نصيب او مىسازد ، يا به سبب پاكيزگى جانش ، يا براى آزمودن ديگران به وسيلهء او ، همچون ، دانش و تندرستى و ايمنى .
فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ
- پس كسانى كه برترى يافتهاند ، روزى خود را به بردگان زر خريد خويش نمىبخشند تا در آن برابر با يكديگر شوند . » و كسانى كه خداوند در روزى به ايشان برترى بخشيده ، توانايى آن را ندارند كه روزى الاهى را به كسان پايينتر از خود كه در زير فرمان ايشانند بدهند .
و تعبير قرآنى :
ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ
اشاره به بردهدارى و خريد و فروش بردگان دارد كه در روزگار نزول قرآن شيوع داشته است و - به نظر من - همهء مراتب اجتماعى را شامل مىشود كه مقتضى برترى يافتن بعضى بر بعضى ديگر