مىنمايد كه شناخت رازهاى زنبور عسل نيازمند بحثى كامل و پيوسته است ، و لذا خداوند متعال در دنبال آيه به اين مطلب اشاره كرده است كه زنبور عسل آيت و وسيله و نشانهاى براى متفكران است ، در صورتى كه آيت ميوهها محتاج چنين بحث و جستجوى فكرى نيست و تنها به محفوظ نگاه داشتن تجربههاى كشاورزى نيازمند است ، و به همين سبب در آن جا سياق به آن اشاره كرده بود كه ميوهها آيتى براى آن كسان است كه عقل دارند و آن را به كار مىاندازند ، و در مراقبت بار آنها تنها به شنيدن اشاره كرد و گفت :
لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ
، و بدين گونه اسرار زندگى گوناگون است و بعضى از آنها با كمترين مطالعه و كتاب خواندن فهميده مىشود ، در صورتى كه بعضى ديگر نيازمند تحصيل و مطالعهء ژرف است و بعضى ديگر در ميان اين دو قرار دارد .
دليل تدبير
[ 70 ] و تغييرات و گوناگون شدنهاى زندگى بشرى ما را به آن راهنمايى مىكند كه ارادهاى متوجه به زندگى ما است ، و اين كه خدا ما را آفريده است و هر گاه كه بخواهد امانت خويش را از ما باز پس مىگيرد و ما را مىميراند ، و گاه چنان مىخواهد كه كسى چندان زياد در سالهاى عمر پيش رود كه به سن پستى و بيچارگى برسد ، و ناگهان خود را چنان ببيند كه همهء علم و قدرت و كارشناسى را كه در ايام جوانى به دست آورده از دست داده است .
وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ
- و خدا شما را آفريد و سپس جان و روان را از شما مىگيرد ، و بعضى از شما چندان عمر مىكنند كه به پستترين حالات عمر مىرسند . » يعنى عمرى فروافتاده ، بدان صورت كه در دوران كودكى بوده است .
لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ
- تا بعد از دانستن هيچ چيز را نداند ، و خدا داناى توانا است . » پس اصل علم آدمى بخششى الاهى است ، و به شنيدن و عبرت گرفتن و