علمى نيازمنديم ، به علم عملى نيز احتياج داريم ، و بايد هر چه را كه به سود ما است بياموزيم و فراگيريم .
امّا خضر ( ع ) شيوهء ديگرى را براى آموختن در اختيار ما مىنهد و مىگويد :
نخستين و مهمترين ويژگى به دست آوردن علم ، صبر است و لذا صبر وزير عقل به شمار مىآيد و اين در احاديث مختلف آمده است .
[ 67 ]
قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً
- ( خضر ) گفت : تو هرگز نخواهى توانست كه بودن با مرا تحمل كنى و شكيبا باشى . » اين مشكل و مسألهاى براى انسان است كه براى آموختن علم نيازمند بردبارى است ، و بردبارى نيز به نوبهء خود نيازمند به علم است تا براى انسان اطمينان و آرامش خاطر فراهم شود ، چه « شخص جاهل و نادان مىترسد و هراسناك است » .
در اين جا مىخواهيم به اين نكته اشاره كنيم كه گذشتن از سدّ و مانع جهل براى انسان عملى دشوار است ، و آدمى نمىتواند ، در صورت نداشتن عزمى جزم ، از اين مانع بگذرد ، چه دست يافتن به علم ، علاوه بر تلاشهاى عملى ، نيازمند به گذشتن از مانع نفسانى است ، و چنان كه مشاهده مىكنيم ، موسى ( ع ) على رغم اين كه براى طلب علم به سفرى دور و دراز پرداخت ، و با انواع سختيها رو به رو شد ، و خوراك خود را فراموش كرد ، و با آن كه پيامبر پيشواى امت خود بود در مصاحبت جوانى به راه افتاد و نظاير اينها ، و همچنين على رغم اعمال بدنى به تلاشهاى روانى بزرگى نيازمند بود كه انجام دادن آنها وظيفهء قلب يا به تعبير ديگر رحلت و سفر قلب است ، و قرآن حكيم در اين آيات به آن اشاره كرده است .
[ 68 ]
وَ كَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً
- و چگونه مىتوانى بر چيزى صبر كنى و بردبار بمانى كه از آن آگاهى و خبر كامل ندارى ؟ » اين مطلب معلوم است كه خضر عالم قدرت حقيقى موسى را بر صبر كردن فراموش نكرد ، چه موسى ( ع ) به صورت حقيقى و فعلى توانايى بر شكيبا شدن داشت ، ولى شخص عالم با آگاهى خود اين را مىداند كه مردمان جاهل نسبت به