و فرشتگان همه به آن فرمان يافته بودند كه به آدم ابو البشر سجده كنند ، ولى او از فرمانبردارى سرپيچى كرد ، و فسوق به معنى خارج شدن از حدود است ، و گاه خارج شدن از جايگاهى تنگ به جايگاهى گستردهتر است ، و گاه از مكانى نامناسب به مكانى مناسب ، ولى هنگامى كه اين خروج از حدود تعيين شده براى چيزى باشد ، همچون اين كه انسان از محدودهء خود خارج شود ، يا ميوه از پوستش بيرون آيد ، اين عمل را فسق مىگويند ، زيرا كه سبب فساد و هلاك او مىشود .
/ 433
أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَ هُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ
- آيا او و فرزندان او را به جاى من اولياى خود قرار مىدهيد ، در صورتى كه آنان دشمنان شمايند ؟ » يعنى آيا اين درست است كه به جاى خدا ابليس را دوست و سرور خود گيريد ، در صورتى كه ولى انسان دوستى است كه او را دوست بدارد ، و ابليس در برابر فرمان خدا تمرد كرد و از فرمان او سرپيچيد ، پس چگونه ممكن است با وجود دشمنى او نسبت به انسان در برابر او به استكبار نپردازد ؟ !
بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا
- براى ستمكاران بد جانشينى است . » براى كسى كه او را به جاى خدا دوست خود گيرد جانشين بدى است ، ولى آيا آن كيست كه ابليس را به دوستى خود برمىگزيند ؟
اين گونه كسان ستمگرانند ، پس عمل انسان بر عقل و عقيدهء او اثر مىگذارد ، و ستم كردن او بر ديگران و در نتيجه بر خودش در عقيدهء او منعكس مىشود ، و انسان از شيطان دور نمىشود و مگر آن گاه كه مؤمن بوده باشد ، و به همين سبب است كه قرآن توجيه كلام را تغيير داده و نگفته است : ( بئس لكم بدلا براى شما جانشين بدى است ) ، بلكه گفته است :
بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا
.
[ 51 ]
ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ
- آنان را گواه و شاهد بر آفرينش آسمانها و زمين ، و آفرينش خودشان قرار ندادم . » آنان نمىدانند كه در آسمانها و زمين چه مىگذرد ، و بنا بر اين شايستگى براى پيشوايى ندارند ، و ولى قائد و پيشوا آن كس است كه : بداند چه چيزها در