عملا راه خود را طى مىكند قرار دهيم و يا آن كه چندان پيش رويم تا به نتيجهء نهايى برسيم .
در آن هنگام كه قرآن از قوم عاد براى ما سخن مىگويد و اين كه چگونه همچون جبّاران شدت و نيرو به خرج دادند ، و در نتيجه هلاك نصيب ايشان شد ، بر ما واجب است كه چون اين داستان را خوانديم خود را بىنياز از انديشيدن دربارهء آن ندانيم ، بلكه آن را همچون چراغ درخشانى در دست گيريم ، و سپس به بحث دربارهء تمدن مادى بپردازيم ، و به مدد اين چراغ از سرنوشت آن در آينده آگاهى پيدا كنيم و بفهميم كه به چه پايانى خواهد انجاميد .
بعد دوم
از خود كلمهء ( تدبر ) سرچشمه مىگيرد و آن از صيغههايى است كه به تلاش و كوشش به خرج دادن در كار اشاره دارد ، و آدمى در آن نيروهاى خويش را به كار مىاندازد ، و كلمه ( تصرّف ) غير از كلمهء ( صرف ) است ، چه اولى به معنى مستولى شدن بر چيزى است ، و تلاش براى ( صرف ) و دور كردن آن با نيرو يا كوشش ، و به همين گونه است ( تحدث ) كه عبارت از استخدام جهد و تلاش است در ( حديث ) و سخن ، و به همين گونه تدبر به معنى كوشش در انديشيدن براى رسيدن به پايان كارها است ، و در اين جا بار ديگر به ذات حقيقت مىرسيم و آن اين كه :
قرآن جانشين جهد و كوشش آدمى نيست .
/ 340
بعد سوم
اين كه كلمهء تدبر مربوط به واقعيت خارجى است ، در صورتى كه تفسير به ذات و خود آيات ارتباط دارد و معنى آيه را از راه تفسير كردن بعضى از آيات به وسيلهء بعضى ديگر به دست مىدهد ، و شناختن معانى كلمات مفرد از راه رجوع كردن به كتابهاى لغت ، و ربط دادن بعضى از جملهها به يكديگر ، و استفاده كردن از روش و سياق ، و استخراج معنى كلمه را از مقايسه كردن آن با كلمات مفرد شبيه