بر ظاهر معانى و حوادث است ، بلكه تلاش و كوششى براى شناختن چيزى است كه در پس آنها قرار دارد .
طبرسى ( قدس سره ) گفته است كه تدبر به معنى نظر كردن در عواقب امور است .
مجمع البيان ، ج 3 ، ص 81 سرانجام : چيزى است كه امر به آن بازمىگردد يعنى تأويل آن است .
و خداوند سبحانه و تعالى گفته است :
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ
- آيا انتظار چيزى جز تأويل آن را دارند ، آن روز كه تأويل آن بيايد ، كسانى كه آن را از پيش فراموش كرده بودند خواهند گفت كه : فرستادگان پروردگار ما به حق بر ما مبعوث شدند » ( 53 / الاعراف ) .
در داستان يوسف گفت :
قالَ لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ
- خوراكى براى خوردن نزد شما نخواهد آمد مگر اين كه شما را تأويل آن خواب آگاه كرده باشم » ( 37 / يوسف ) .
/ 339 پس تأويل يك بيم دادن تحقق يافتن چيزى است كه بيم به آن داده شده بود ، و تأويل خواب تحول يافتن آن به يك حقيقت وقوع پيدا كرده است ، و چنان به نظر مىرسد كه تدبر به معنى جستجوى تأويل است .
اين كلمه را چند بعد است :
بعد اول
آن انديشيدن از آغاز كار است دربارهء پايان آن ، پس در آن هنگام كه قرآن مىگويد ظلم ظلمات و تاريكى است و پايان آن شرمسارى در دنيا و چشيدن عذاب در آخرت ، نبايد در اين حد توقف كنيم ، بلكه لازم است اين دانسته را همچون شمعى در دست گيريم و به سوى واقعيت خارجى روانه شويم ، به سوى زندگى حركت كنيم و به جستجوى ستم بپردازيم و سپس آن شمع را در كنار اين ظلم كه