عذاب گمراه كننده سختتر است
[ 88 ] ولى اين بدان معنى نيست كه شركا در عذاب ديدن با مشركان برابرند ، هرگز . . . پيشوايانى كه مردمان را گمراه كرده بودند عذابى سختتر خواهند داشت ، بدان سبب كه عقلهاى مردم را تباه كردند و آنان را از بهرهبردارى از آزادى خويش و پيشرفت در راه خدا بازداشتند .
الَّذِينَ كَفَرُوا
- كسانى كه كافر شدند . » به خواست خود به خدا كافر شدند ، و در برابر نعمت جاه و مال و علم به سپاسگزارى نپرداختند .
وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ
- و مردمان را از رفتن در راه خدا بازداشتند . » اين نعمتها را وسيلهاى براى تسلط يافتن بر مردم قرار دادند و مانع پرداختن مردمان به بندگى خدا و عمل كردن به دستورات او شدند .
زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ
- عذابى بر جزا و عذاب ( طبيعى ) آنان خواهيم افزود . » / 111
بِما كانُوا يُفْسِدُونَ
- به سبب تبهكاريها و فسادى كه به آن پرداخته بودند . » بدان سبب كه راه خدا را بر مردم بستند ، و با گمراه كردن مردم و دروغ بستن به ايشان فطرت پاك مردم را به تباهى كشيدند ، به همان گونه كه با ايجاد ترس و هراس عملا از رفتن مردم بر راه خدا جلوگيرى كردند ، پس با سلب كردن آزادى و استقلال مردم از ايشان زندگى آنان را به فساد كشيدند ، و اين آيه دليل بر آن است كه گمراه كردن گونهاى از تبهكارى و افساد است .
[ 89 ] مبعوث شدن رسول از جانب خدا گواهى بر مردم در زمان خودش و زمانهاى بعد از خويش است ، پس از اين كه آنان را صاحب كتابى كرد كه براى آنان سودمند است ، و در آن به تفصيل از راهها و برنامههاى زندگى سخن به ميان آمده ، و هر كس كه خود را به خدا سپرده و به او تسليم شده باشد ، از طريق آن به راه