تخطي إلى المحتوى الرئيسي

الهيات ( دانشنامه علائى ) ( فارسى ) — صفحة 14

مساهمون:

ص١٤
اندر ايشان اين سه چيز بدين صفت شايد بفرض كردن يك گونه‌اند و يكىاند بىاختلاف ، و امّا اندر اندازهء درازنا و پهنا و ستبرا مختلف‌اند . پس پديد « 1 » آمد فرق ميان صورت جسمى كه جسم بوى جسم است و ميان اين اندازه‌ها ، آرى برخى جسمها را اندازه هميشه بر يكسان بود و برنگردد هر چند كه صورت وى نبود بل عرضى لازم بود چنان كه سياهى لازم مر حبشى را و چنان چون « 2 » شكلى لازم و لازم بودن دليل آن نبود كه بيرونين و عرضى « 3 » نبود و اين بجاى ديگر پديد « 4 » آمدست . پس ميان مردمان خلاف است كه اصل جسم چيست . اندر آنجا سه مذهب است : يكى مذهب آنست كه جسم از اصلى « 5 » مركّب نيست . و ديگر مذهب آنست كه جسم مركّب است از پاره‌ها كه ايشان را اندر نفس خويش پذيرايى پاره بودن نيست نه بوهم و نه بفعل . و سوّم « 6 » مذهب آنست كه جسم از مادّتى و صورتى جسمى [ 1 ] مركب است . بايد بدانيم كه از اين هر سه ، حق كدامست ؟ [ 2 ]
هامش
( 1 ) - تقييد صورت به « جسمى » براى خارج كردن « صورت نوعيه » است . ( خ ) . ( 2 ) - « قد اختلف الناس فى امر هذه الاجسام المحسوسة فمنهم من جعل لها تأليفا من اجزاء لا يتجزى البتة ، و جعل كل جسم متضمنا لعدة منها متناهية و منهم جعل الجسم مؤلفا من اجزاء لا نهاية له ، و منهم من جعل كل جسم اما متناهى الاجزاء الموجودة فيه بالفعل و اما غير ذى اجزاء اصلا بالفعل ، و اذا كان ذا اجزاء بالفعل كان كل واحد من اجزائه المنفردة جسما ايضا لا جزء له بالفعل ، فالجسم عنده اما ان يكون جسما لا جزء له بالفعل و اما ان يكون مؤلفا من اجسام لا جزء لها . . . » ( شفا . طبيعيات ص 86 ) .
( 1 ) مك 1 ، مك 2 ، مل : بديد . ( 2 ) عس : - چون . ( 3 ) س ، تم ، چه : عرض . ( 4 ) س ، تم ، چه : عرض . ( 5 ) چخ : اصل . رك : ح 2 . ( 6 ) مج : سؤم ؛ مك 1 ، تم : سيوم .