بودى و از بهر خويش نسخه نگرفتى ، و از بزرگ تصانيف او دانشنامه علائى است ، و آنچه در او از رياضيّات بكرد ضايع شده بود و بدستم نيفتاد و مرا دشخوار آمد ناتمامى اين كتاب ، و ليكن از رسالتها كه خواجه كرده بود درين باب رسالتى داشتم كه در اصلهاء هندسه كرده بود و درو چندانى ياد كرده بود ازين علم كه هر كه آن بداند راه يابد بدانستن مجسطى ، و اين رسالت چون مختصريست از كتاب اوقليدس ، و جاى جاى درو راه عمل درست رفته است و بدان راه بديد كرده است ، و رسالتى ديگر نيز داشتم ( كه ) در دانستن رصدهاء كلّى كرده است و شناختن تركيب افلاك ، و اين چون مختصريست از كتاب مجسطى ، رسالتى ديگر داشتم در علم موسيقى مختصرى از آن ، و ليكن در علم ارثماطيقى چيزى نداشتم از تصانيف او مختصر . پس من از كتاب ارثماطيقى كه او كرده است از جملهء كتاب شفا چندان برچيدم از مسألههاء او كه بدان علم موسيقى ( ظ : ارثماطيقى ) در توان يافتن ، و اين رسالتها بپارسى درى كردم و بدين كتاب پيوستم تا كتاب تمام گردد . . . » [ 1 ]
2 - تعدد دانشنامه
[ 2 ] رسالهاى در منطق بنام « دانشنامهء علائى » يا « رسالة العلائيّة » در دستست و نسخههايى از آن در كتابخانهاى استانبول محفوظست بنشانههاى ذيل :
احمد 81 / 3447 ؛ اياصوفيّهه 2530 و 2531 و 17 / 4829 ؛ حميديّة 4 / 1448 ؛ نور عثمانيّه 1 / 2748 .
هامش
( 1 ) ريو در فهرست نسخههاى فارسى موزهء بريتانيا ج 2 ص 433 ، بنقل از بخش رياضى دانشنامه نسخهءOr. 830 / 16 . موزهء مزبور ملخص عبارات فوق را آورده است .
( 2 ) مباحث اين موضوع با راهنمائى دوست دانشمند آقاى دكتر يحيى مهدوى استاد فلسفهء دانشكدهء ادبيات تحقيق و تدوين شده است .