وتقدّم انفكاكى هر دو در متن واقع وحاق أعيان به جهت حدوث دهري از لحاظ اينكه عدم صريح مقدّم بر وجود آنها در دهر است .
حال كه روشن گشت كه محل نزاع حدوث ذاتي وحدوث زماني نيست نتيجة گرفته مىشود كه حدوث دهري حريم تنازع است وما گوئيم كه هر حادث ذاتي حادث دهري نيز هست وحدوث ذاتي ودهري هر چند مختلف در مفهوم هستند ولى در تحقّق متلازماند ولى حدوث زماني اختصاص به متعلّقات امكان استعدادي يعنى هيولانيات دارد وفيض خداوند فعّال در دهريات « ابداع وصنع » ودر حوادث زماني « احداث وتكوين » است .
ميرداماد از كتاب الجمع بين الرأيين « 1 » فارابى نقل مىكند كه در آن كتاب از موارد اختلاف آن دو حكيم مسألهء قدم وحدوث عالم ياد شده است وسپس از قول فارابى مىگويد آنچه كه موجب شده كه اين گمان مستنكر زشت بر أرسطو برده شود كه معتقد به قدم عالم بوده است گفتهء خود اوست در كتاب طوبيقا « 2 » آنجا كه گفته : « گاهى اتفاق مىافتد كه براي دو طرف مخالف يك قضيّه مقدّماتى آورده شود وبه هر دو طرف مخالف استدلال صورت گيرد ومثال آن اين قضيّه است كه آيا عالم قديم هست يا قديم نيست » واين را أرسطو مثال آورده بنا بر اين نبايد اعتقاد أو بشمار آيد .
در زمان أرسطو در بسيارى از مسائل به همين روش قياسهائى براي دو طرف مخالف يك قضية آورده وبرهانهائى اقامه مىشده است همچنان كه مىگفتند دربارهء لذت كه آيا خير است يا شر « 3 » وبراي هر طرف آن به قياسهاى مشهوري استدلال مىشد وعلت
هامش
( 1 ) - ابن رشد در كتاب « فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال » كوشيده كه اختلاف ميان قائلان به حدوث وقدم را از ميان بردارد ونزاع را لفظي جلوه دهد .
( 2 ) - طوبيقاTopica )كتاب الجدل ) در قبسات بصورت « طونيقا » ضبط شده است .
( 3 ) - ابن سينا در كتاب الجدل مثالهاى مختلفي مىآورد بدين عبارت : « ولنسرد أمثلة الأصناف الثلاثة في موضع واحد ، فنقول : اما مثال المسألة المنطقية فقولنا : هل المتضادات يوجد حد بعضها في بعض ؟ واما مثال المسألة الخلقية ، فقولنا : هل اللذة مؤثرة جميلة بقيهء پاورقى در صفحهء بعد أم لا ؟ واما مثال المسألة الطبعية ، فقولنا : هل العالم أزلي أم محدث ؟ وهل النفس تفسد أم تبقى ؟ الجدل ص 83 . نظير عبارتى است كه در كتاب التجربة الطبّية جالينوس از قول صاحب تجارب در برابر قول صاحب قياس گفته شده مبنى بر اينكه بر أساس قياسهاى متكافئ نمىتوان دريافت كه آيا عالم محدث است يا غير محدث واز اين عبارت به غلط استنباط شده كه جالينوس عقيدة توقف را در موضوع آفرينش عالم برگزيده است براي تفضيل بيشتر رجوع شود به كتاب فيلسوف رى تأليف نگارنده فصل شكوك رازي بر جالينوس ، ص 339 .