طبي زمان خود يعنى أصحاب القياس وأصحاب التجربة وأصحاب الطب الحيلى « 1 » ترتيب داده براي اينكه صاحب قياس را تضعيف كند وآشكار سازد كه بنا بر استدلال قياسي دو عقيدة متناقض همچون حدوث وقدم عالم مىبايد درست باشد زيرا أدله قياسي هر دو طرف موجّه است از قول صاحب تجارب خطاب به صاحب قياس چنين گويد :
موضوع عالم را بنگر كه دربارهء آن چه مىتوان گفت آيا محدث است يا غير محدث زيرا البتة يكى از اين دو احتمال بايد حق باشد وميان اين دو شق سومى بوهم نمىآيد والبتة معلوم نيست كه كدام يك از اين دو حق است زيرا قول آن كس كه گويد جهان غير محدث است مردود است باينكه لازم مىآيد كه خداوند عالم را با انسان با هم نيافريده باشد ونيز ممكن نباشد كه عنايت در زماني نامتناهى امتداد يابد وگذشته از اين دو لازم آيد كه ايجاد عالم بهيچ وجه نيازى به عنايت خداوند نداشته باشد زيرا اگر غير محدث باشد نه قابل فساد است ونه پذيراى احداث وآفات زيرا چيزى كه براي آن آغاز كون وحدوثى متصوّر نيست در هيچ وقتي از أوقات بيم فساد در آن نمىرود ودر اين صورت نيازمند نيست بكسى كه آن را پايدار وثابت بدارد وتدبير در آن بگمارد وبنا بگفته كسى كه بگويد عالم محدث است لازم آيد كه زماني بوده است كه عالم در آن موجود نبوده وخداوند در مشيت خود به امرى أجود وأجمل غفلت وسستى ورزيده است ويا اينكه
هامش
( 1 ) - در يونان باستان سه مكتب مهم در پزشكى وجود داشته بدين ترتيب مكتب قياسDogmatismمكتب تجربهEmpiricismمكتب طب حيلىMethodismحنين بن إسحاق هنگام ذكر كتاب « في الفرق » جالينوس گويد منظور جالينوس اين بوده است كه كه گفتار هر صنف از فرقههاى سهگانه كه در جنس با هم اختلاف دارند توصيف كند . رجوع شود به ترجمهء رسالهء حنين دربارهء آثار جالينوس از مهدى محقق چاپ شده در « بيست گفتار در مباحث علمي وفلسفي وكلامي وفرق اسلامى » ( تهران 1355 ه . ش . ) ص 371 . براي آگاهى بيشتر از روش اين سه مكتب رجوع شود به كتاب « منهج البحث العلمي عند العرب في مجال العلوم الطبيعية والكونية » فصل پنجم ص 220 - 144 تحت عنوان « منهج البحث في علم الطب » . در اسلام نيز اين سه فرقه هوادارانى داشته رجوع شود به ترجمهء رسالهء تاريخ پزشكان وفيلسوفان إسحاق بن حنين از مهدى محقق چاپ شده در « بيست گفتار » ص 172 - 157 .