وبلاغت متذكّر شده ، يعنى تاريخ تجربهء معنوي وعرفانى خود را كه عبارت از شب تولّد امام عصر باشد ، بهتر وكاملتر دريابيم .
ما در آغاز اين تتّبع واستقصاى موجز وكوتاه اظهار اميدوارى كرديم كه با انتخاب ميرداماد بعنوان هادي ومرشد ، خواهيم توانست در قلب ومركز مدينهء فاضلهء معنوي أصفهان رسوخ يابيم . وشايد اكنون حق داشته باشيم خود را در مقام قرب وجوار آن حس نمائيم ؛ وبهمان نهج كه از بدايت امر مشاهده مىكرديم ، احساس اين قرب جوار ، احساس ودرك همان راز معنوي را كه دير زماني براي ما مجهول مانده بود ، اكنون از دور بطور مبهم مىبينيم كه چگونه اختلاط مشرب ابن سينا وآئين تشيّع انجام پذير گرديده است . مشرب ابن سينا نيز بذاته از يك دستگاه فلسفي نظام عالم تحوّل يافته وبصورت مشرب زندگانى معنوي وروحاني ، بشكل تجارب موجود وزنده در آمده است وهمين وجهه وجنبهء آئين ابن سينا است كه ظاهرا بعضي أوقات براي طلّاب ومحقّقان باختر زمين غير قابل فهم وصعب الادراك بنظر مىرسد .
ليكن با قدرى توجّه وتأمّل ملاحظه مىكنيم كه مشى وتطوّر آن بسهولت قابل تجربه وتحليل مىباشد . چهره وقيافه واحدى بر تمامى دستگاه حكمت ومعرفت ابن سينا حكومت مىكند كه « عقل فعّال » يا « عقل كلّ » عنوان يافته است . أصل مزبور همان مفهوم «
Nous Poietikos
» در دستگاه معرفت مكتب كهن أرسطاطاليس وپيروان مشرب اوست ، با اين تفاوت كه در سيستم فارابى وابن سينا برخلاف حكمت مشّاء كلاسيك يونان عقل فعّال جوهر مستقل وجداگانه ايست وآن روح ملكوتيست كه در سلسلهء مراتب فرشتگان وخانهزادگان عرش اعلا بيشتر بما نزديكست وبگفتهء سهروردى فرشتهء انسانيّت ما را مجسّم مىسازد . بايد متذكّر شد كه همين عقل فعّال را فلاسفهء غرب به روح القدس تعبير كردهاند ودر وحى قرآن كريم بملك مقرّب يعنى جبرائيل ومأمور دميدن روح در آستين مريم مقدّسه معرّفى شده است . در هنگامى كه عقل فعّال يا روح القدس نيروهاى مكاشفه وعرفان را در روح انساني مىدمد چنين اتّفاق مىافتد كه