چنان كه فرمود :
لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ
.
بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً
- امور همه به دست خداست » .
مىتواند چنين قرآنى بفرستد و هم اكنون فرستاده است .
جواب « لو » شرطى در
وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ . . .
- حذف شده است يعنى اگر چنين قرآنى فرود مىآمد به آنان سودى نمىبخشيد يا آن كه همين قرآن مىشد .
به نظر مىرسد كه هر دو معنى درست باشد ، يعنى اگر قرآنى هم مىبود كه كوهها به وسيلهء آن به حركت مىآمدند . . . براى آنان فايدهاى نمىبخشيد يا اين كه همين قرآن است كه فرود آمده . مؤمنان راستين كه با حقايق قرآن به خوبى آشنا باشند چنين فايدههايى را از آن در مىيابند .
نوميدى از اصلاح
أَ فَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً
- آيا مؤمنان هنوز ندانستهاند كه اگر خدا مىخواست همه مردم را هدايت مىكرد ؟ » سبب گمراهى آنان اين نيست كه خداوند آيات در خواستى ايشان ( معجزات ) را پديد نياورده است ، بلكه سبب آن است كه هدايت نيافتهاند ، زيرا خداوند جز كسى را كه به سوى حق باز گردد هدايت نمىكند .
/ 346 « يأس » در اين جا معانى گوناگونى دارد ، از جمله « دانستن » است يعنى آيا مؤمنان ندانستند كه . . . ؟ و اين معنى زبان قبيلهء هوازن است . و گفتهاند به معنى نوميدى همراه با « دانستن » است ، يعنى آيا مؤمنان ندانستند كه خدا هدايتشان را نخواسته است و اگر مىخواست همه را هدايت مىكرد ؟ و برخى گفتهاند : در آيه باء محذوفى است و تقدير چنين است : ( أ فلم ييأس الذين آمنوا بأن لو يشاء اللَّه لهدى الناس جميعا ) .
و در حقيقت اين سه معنى جامع مشتركى دارند : از يك سو بايد مؤمنان از هدايت كافران نوميد گردند و نيز بدانند كه آنان هدايت نخواهند يافت و به دنبال آن لازم است بدانند كه اگر خدا مىخواست همه را هدايت مىكرد . پس معنى يكى