ثانيا : هر چيزى را در جهان فرشتهاى است كه مأمور آن است . ابر و رعد و دريا هر كدام را فرشتهاى است و همچنين انسان را نيز فرشتهاى است زيرا كه جزئى از طبيعت است .
ثالثا : خداوند كه فرمان داد فرشتگان آدم را سجده كنند دالّ بر سجود طبيعت و تسخير آن است و همچنين است كه پروردگار فرشتگان را به مراقبت انسان گماشت .
اكنون به آخر آيه باز مىگرديم و مىگوييم آدمى است كه سازندهء واقعه است و شكّى نيست كه اعمال و رفتار او در فراهم آوردن شرايط مؤثّر دخيل است ، پس وى مىتواند خود را تغيير دهد و چون تغيير داد آنچه را كه در پيرامون اوست تغيير خواهد داد .
شرايط كنونى امّت اسلامى و شرايط گذشته نيز چنين است . يعنى ما انسانها خود عامل اصلى هستيم ، پس نبايد تنها حكّام را سرزنش كنيم ، بلكه بايد به حسابهاى خود برسيم و از خود انتقاد كنيم ، بهترين چاره همين است چنان كه خداوند فرمود :
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ
- خدا چيزى را كه از آن مردمى است دگرگون نكند تا آن مردم خود دگرگون شوند . چون خدا براى مردم بدى خواهد هيچ چيز مانع او نتواند شد و ايشان را جز خدا هيچ كارسازى نيست » .
خداوند توانا اگر خواست نعمت مىبخشد و اگر خواست آن را از ميان مىبرد ، ليكن به مردم سرزمينى كه اهل صلاحاند قصد بدى نمىكند و اگر دربارهء قومى چنين قصدى كند به سبب اعمال آنان است و در اين حالت كسى نمىتواند مانع ارادهء الاهى باشد .
/ 311
نشانههاى قدرت و سلطهء خدا در آسمان
[ 12 ]
هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ يُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ