مىدانيم ياد خدا و توجّه به اسماء و صفات والاى او كه ذات پاكش منبع تمام كمالات ، بلكه كمال كلّ فى الكلّ است ، سبب پرورش فضائل اخلاقى در نهاد آدمى است ؛ و او را روز به روز از نظر خلق و خوى به اسماء و صفات الهى نزديكتر مىسازد ، و اين خلق و خوى او كه سرچشمهء اصلى اعمال صالح است ، زندگى را براى او گسترده و آسان و پاك و پاكيزه مىكند ؛ و به عكس ، اعراض و روى گردانى از ذكر خدا ، او را از اين منبع نور ، دور ساخته و به خلق و خوى ظلمانى شياطين نزديك مىكند ؛ و همان ، سبب معيشت ضنك مىشود و زندگى مرگبار در انتظار او مىباشد ؛ و اين يكى ديگر از آيات قرآنى است كه با صراحت رابطهء اخلاق و ايمان را با وضع زندگى فردى و اجتماعى انسانها آشكار مىسازد .
جمعى از مفسّران يا ارباب لغت ، « معيشت ضنك » را به زندگى و درآمدهاى حاصل از كسب حرام تفسير كردهاند ، چرا كه چنين زندگى سرچشمهء ناراحتيهاى فراوان است .
و به گفتهء بعضى ديگر از مفسّران ، افراد بىايمان معمولًا داراى حرص شديد ، و عطش مادّى پايانناپذير و بيم از فناى نعمتها و غلبهء بخل بر آنها و صفات نكوهيدهء ديگرى از اين قبيل هستند كه آنها را در جهنّمى سوزان - على رغم امكانات گستردهء مادّى - فرو مىبرد .
نابينايى آنها در قيامت نيز نتيجه يا تجسّمى از نابينايى آنها در دنيا است كه چشم بر هم نهادند و راه حقّ و سعادت را نديدند ، و در ظلمات شهوات مادّى فرو رفتند .
شرح بيشتر دربارهء اين نكته در پايان اين بخش خواهد آمد .
* * * در دهمين آيه ، به يكى از اثرات سوء عداوت و دشمنى و نزاع - كه موجب فرو ريختن و ويران شدن پايههاى وحدت و بر باد رفتن قوّت و قدرت است - اشاره كرده ، مىفرمايد :
« نزاع و كشمكش نكنيد كه سست مىشويد و قدرت و شوكت شما از ميان مىرود » ( وَلاتَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ ريحُكُمْ )
بديهى است منازعات و اختلافات و كشمكشها همواره زاييدهء يك سلسله خلق و خوهاى رذيله و پست است ؛ انحصار طلبى ، خودخواهى ، منفعت پرستى ، خودبرتربينى ،
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 56
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٥٦