ضمناً در طول تاريخ اسلام كتابهاى فراوانى در علم اخلاق نوشته شده است كه از آن ميان ، كتب زير را مىتوان نام برد :
1 - در قرن سوم كتاب « الْمانِعاتُ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ » را نوشتهء جعفر بن احمد قمى كه يكى از علماى بزرگ عصر خود بود مىتوان نام برد .
2 - در قرن چهارم كتاب « الآداب » و كتاب « مكارم الاخلاق » را داريم كه نوشتهء « على بن احمد كوفى » است .
3 - كتاب « طهارة النّفس » يا تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق نوشتهء ابن مِسْكَويه متوفّاى قرن پنجم از كتب معروف اين فن است ؛ او كتاب ديگرى در علم اخلاق به نام « آداب العرب و الفرس » نيز دارد كه شهرتش در حدّ كتاب بالا نيست .
4 - كتاب « تنبيه الخاطر و نزهة النّاظر » كه به عنوان مجموعه ورّام مشهور است يكى ديگر از كتب معروف اخلاقى است كه نوشتهء « ورّام بن ابى فوارس » يكى از علماى قرن ششم است .
5 - در قرن هفتم به آثار معروف خواجه نصير طوسى ، كتاب اخلاق ناصرى و اوصاف الاشراف و آداب المتعلّمين برخورد مىكنيم كه هر كدام نمونهء بارزى از كتب تصنيف شده در اين علم در آن قرن است .
6 - در قرون ديگر نيز كتابهايى مانند ارشاد ديلمى ، مصابيح القلوب سبزوارى ، مكارم الاخلاق حسن بن امين الدّين ، و الآداب الدّينيّه امين الدّين طبرسى ، و محجّة البيضاء فيض كاشانى كه اثر بسيار بزرگى در اين علم است ، و جامع السّعادات و معراج السّعاده و كتاب اخلاق شبّر و كتابهاى فراوان ديگر . « 1 »
مرحوم علّامهء تهرانى نام دهها كتاب را كه در زمينهء علم اخلاق نگاشته شده است در اثر معروف خود « الذّريعه » بيان نموده است . « 2 »
اين نكته نيز حائز اهمّيّت است كه بسيارى از كتب اخلاقى به عنوان كتب سير و سلوك ، و بعضى تحت عنوان كتب عرفانى انتشار يافته است ، و نيز بعضى از كتابها فصل يا فصول
هامش
( 1 ) . تلخيص و اقتباس با تغييرات و اضافاتى از كتاب « تأسيس الشّيعه لعلوم الاسلام » ، فصل آخر .
( 2 ) . الذّريعه ، جلد اوّل .