اين بحث را با حديثى از امير مؤمنان على عليه السلام كه تشويق به فضائل اخلاقى مىكند پايان مىدهيم ، فرمود : « الْكَرَمُ حُسْنُ السَّجِيَّةِ وَ اجْتِنابُ الدَّنِيَّةِ ؛ ارزش و كيفيّت انسان به اخلاق پسنديده و اجتناب و دورى از اخلاق پست است ! » « 1 »
* * *
دلائل طرفداران عدم تغيير اخلاق
در برابر دلائل بالا بعضى به رواياتى تمسّك جستهاند كه در نظر بد وى از آنها چنين بر مىآيد كه اخلاق قابل تغيير نيست ، از جمله :
1 - در حديث معروفى از پيامبر صلى الله عليه و آله آمده است كه فرمود :
« النَّاسُ مَعادِنٌ كَمَعادِنِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ ، خِيارُهُمْ فِى الْجاهِلِيِّةِ خِيارُهُمْ فِي الْاسْلامِ ؛ مردم همچون معدنهاى طلا و نقرهاند ، بهترين آنها در زمان جاهليّت بهترين آنها در اسلامند . »
2 - در حديث ديگرى از همان حضرت صلى الله عليه و آله آمده است : « اذا سَمِعْتُمْ انَّ جَبَلًا زالَ عَنْ مَكانِهِ فَصَدِّ قُوهُ ، وَ اذا سَمِعْتُمْ بِرَجُلٍ زالَ عَنْ خُلْقِهِ فَلا تُصَدِّ قُوهُ ! فَانَّهُ سَيَعُودُ الى ما جُبِلَ عَلَيْهِ ! هر گاه بشنويد كوهى از جايش حركت كرده ، تصديق كنيد ، امّا اگر بشنويد كسى اخلاقش را رها نموده تصديق نكنيد ! چرا كه به زودى به همان فطرت خويش باز مىگردد ! » « 2 »
پاسخ
تفسير اين گونه روايات به قرينهء دلائل روشن سابق و رواياتى كه صراحت در امكان تغيير اخلاق دارد ، چندان مشكل نيست .
زيرا اين نكته قابل قبول است كه روحيّات مردم ذاتاً متفاوت است ، بعضى همچون معدن طلا هستند و بعضى نقره ، ولى اينها دليل بر اين نمىشود كه اين روحيّات قابل تغيير نباشند ؛ و به تعبير ديگر ، اين گونه صفات روحى در حدّ مقتضى است نه علّت تامّه ، لذا با تجربه ديدهايم كه اين افراد بر اثر تعليم و تربيت بكلّى عوض مىشوند .
هامش
( 1 ) . غرر الحكم .
( 2 ) . جامع السّعاده ، جلد اوّل ، صفحهء 24 .