سوى خدا براى پيامبرش به فتح مكّه و پيروزى بر دشمنان خدا و دشمنان خودش .
وَ رَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً .
مراد از دين خدا اسلام است . افواجا :
گروهى پس از گروهى و دستهاى پس از دستهاى . بسيارى از مردم عرب منتظر بودند كه پس از فتح مكّه اسلام بياورند و زمانىكه خداوند آن را بر پيامبرش فتح كرد ، كار اسلام بالا گرفت و اين دين در مدّت كوتاهى در سرتاسر جزيرهء عربى منتشر شد و اسلام به عرب ، حيات تازهاى بخشيد . بهعنوان نمونه ، پس از پراكندگى ، آنان را يكپارچه كرد و پس از خوارى ، عزّتشان بخشيد و آنان را سرآمد امّتها و پيشوايان آنان در كارهاى خير و نيكو قرار داد .
فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ .
خدا به پيامبرش فرمان مىدهد كه بهخاطر سپاسگزارى نعمتهاى خداوند و نيز بهخاطر مغرور نشدن بر اثر پيروزى ، او را ستايش كند و تسبيح بگويد . بىترديد ، هدف از اين فرمان ، آن است كه ما اخلاق قرآن را ياد بگيريم و از اندرزهايش بهرهمند گرديم . امام على عليه السّلام فرمود : « هرگاه بر دشمنت قدرت يافتى ، گذشت از وى را سپاس براى قدرت يافتن بر او قرار بده » .
إِنَّهُ كانَ تَوَّاباً .
توبهء خدا بر معصوم به معناى رحمت بر او و خشنودى از اوست امّا توجّه خدا بر ديگران به معناى پذيرش اين توبه از اوست .
در اينباره در جلد چهارم تفسير آيهء 117 از سورهء توبه ، سخن گفته شد [ و به آنجا رجوع كنيد ] .
روايت شده كه پيامبر صلّى اللّه عليه و إله در هنگام نزول اين سوره گفت : من خبر مرگم را به خودم مىدهم . زمانى كه دخترش فاطمه عليها السّلام اين سخن را از او شنيد گريه كرد . پيامبر صلّى اللّه عليه و إله به او فرمود : گريه مكن ، چون تو نخستين فرد از خانوادهام هستى كه به من مىپيوندى . پس فاطمه عليها السّلام خنديد . گويى پيامبر صلّى اللّه عليه و إله از اين سوره فهميد كه اجلش نزديك شده و مأموريتش پس از پيروزى و فتح [ مكّه ] و نيز درآمدن مردم ، دستهدسته به دين خدا ، به پايان رسيده است .