جواب قسم مىباشد . « ما قلى » ، مفعول آن محذوف است : « و ما قلاك » . « و للآخرة » لام براى تأكيد است و لام « لسوف » نيز همانند آن مىباشد . جملهء « سوف يعطيك ربّك » خبر براى مبتداى محذوف است : « و لأنت سوف يعطيك ربّك » ، زيرا لام ابتدا كه براى تأكيد باشد ، تنها بر سر اسم داخل مىشود . « يتيما » مفعول دوم براى « يجدك » و مفعول « آوى » محذوف است : « فآواك » . « فهدى » ، « هداك » و « فأغنى » ، « اغناك » بوده است . « فامّا اليتيم » . « امّا » در اينجا معناى شرط را دربر دارد و به معناى « مهما يكن من شىء فلا تقهر اليتيم » است . « اليتيم » مفعول مقدّم براى « تقهر » و « لا » ناهيه است و همانند آن است و « أمّا السائل فلا تنهر » .
تفسير
وَ الضُّحى * وَ اللَّيْلِ إِذا سَجى .
مراد از « الضحى » در اينجا تمامى روز است ، به دليل اينكه در برابر شب قرار گرفته است . خداوند از روز به ضحى تعبير كرده ، بدين دليل كه ضحى - به بيان فخر رازى - آغاز روز است . يا به بيان شيخ محمّد عبده ، مرحلهء جوانى روز است . « السجو » : آرامش . مىگويند : « ليل ساج ؛ شبى كه باد آن آرام و تاريكىاش شديد باشد » . « بحر ساج ؛ درياى آرام » . مراد از آرامش شب همان آرامش مردم در شب و بازماندن آنان از حركت است نظير « ليل نائم » و « نهار صائم » كه به معناى خوابيدن در شب و روزه گرفتن در روز است . خداى سبحان به اين دو نشانه سوگند ياد كرده ، زيرا آنها از نشانههاى بزرگ قدرت او به شمار مىروند . خوب است اشاره كنيم كه بسيارى از فقيهان گفتهاند : پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در روز فتح مكّه نماز ضحا را به جاى آورد و نماز ضحا از ديدگاه برخى دو ركعت است و از ديدگاه گروهى ديگر بيشتر مىباشد و همهء فقيهان آن را مستحب دانستهاند . شيعهء اماميه مىگويند : نماز مستحب به عدد خاصى منحصر نيست ، زيرا نماز وسيلهء نزديك شدن هر انسان پرهيزگار به خداوند است . بنابراين ، هركه مىخواهد كم مىخواند و هركه مىخواهد