هركس چنين پندارى داشته باشد ، از ارزش خويشتن كاسته و خود را به رتبهء حشرات و حيوانات پايين آورده است . اگر خدا انسان را رها كند ، آفرينش او بيهوده و كارهايش بازيچه خواهد بود و مقام خداوند از چنين سخنانى بسيار بالاتر است : « ما اين آسمان و زمين و آنچه را ميان آن دوست ، به بازيچه نيافريديم » . « 1 »
أَ لَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى .
آيا اين كسىكه قيامت را انكار مىكند ، آب گنديدهاى نبوده ، كه در رحمى ريخته شده است ؟
ثُمَّ كانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى .
نطفه [ - اسپرم مرد ] مرحله به مرحله در اندرون تاريكىهاى سهگانه تحوّل يافته ، سپس از آنها ، بهصورت انسان زيبايى بيرون آمده است ، درحالىكه پيشتر ، در پستترين جايگاه قرار داشته است .
فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى .
ضمير « منه » به انسان برمىگردد و معناى آيه چنين است : خداوند پس از آنكه نطفه [ - آب مرد ] را بهصورت انسانى درآورد ، از اين انسان فرزندان نرينه و مادينه بيرون آورد .
أَ لَيْسَ ذلِكَ .
آيا اين خدايى كه از آن آب پست ، انسانى را آفريد كه شكل و انديشه و استعدادهايش شگفتآور است ،
بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى .
آرى ، او بر هرچيزى تواناست . هيچچيزى در اين جهان هستى نيست ، مگر آنكه با قدرت او به سخن مىآيد و با ستايش او تسبيح مىگويد ، درحالىكه آفرينش انسان در مقايسه با آفرينش جهان ، چندان اهمّيّتى ندارد : « آفرينش آسمان و زمين از آفرينش مردم بزرگتر است ، ولى بيشتر مردم نمىدانند » . « 2 » نظير اين سخن ، در چندين آيه از جمله در جلد پنجم در آيه 5 از سوره حج بيان شد .
هامش
( 1 ) . انبياء ( 21 ) آيه 16 .
( 2 ) . غافر ( 40 ) آيه 57 .