مىپرسد : روز قيامت چهزمانى خواهد بود ؟ از اينرو ، خداوند اين روز را با ويژگىهايش بيان مىكند : چشمها خيره مىشود ، روشنايى ماه از ميان مىرود و با خورشيد برخورد مىكند ، تا جهان ويران گردد و نظم آن برهم بخورد .
يَقُولُ الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ ،
در آن روز ، انسان مىگويد : از اين رويداد سخت به كجا مىتوان گريخت ؟ آيا فريادرسى وجود دارد ؟
كَلَّا لا وَزَرَ .
نه پناهگاهى وجود دارد و نه گريزگاهى .
إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ .
تنها خداوند ، مرجع بندگان در آن روز است و تمامى آفريدگان زير فرمان او هستند .
يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ .
مراد از « ما قدم » ، كارهاى نيك و بدى است كه انسان در دنيا انجام داده است . مراد از « أخّر » ترك واجباتى است كه بر او فرض بوده است و معناى آيه چنين مىباشد : هرگاه انسان بهمنظور حسابرسى در پيشگاه آفريدگارش بايستد ، تمامى كارهاى نيك و بد و پس و پيش او برايش آشكار مىشود و نيز واجباتى كه وى مسئوليّت داشته و آنها را ترك كرده است برايش برملا مىگردد .
بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ * وَ لَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ .
بهعلاوه ، انسان مىداند كه چه كارهايى را انجام داده و چه كارهايى را ترك كرده است و نيازى ندارد كه كسى وى را از اين موضوع آگاه سازد . او حتّى اگر تلاش كند كه خود را تبرئه كند و عذر بجويد ، مىداند [ كه فلان كار را انجام داده است ] .
لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ * فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ .
جمله ، مستأنفه است و اين ، برطبق شيوهء قرآن كريم مىباشد كه از موضوعى به موضوعى ديگر منتقل مىشود ، چه اين دو موضوع با يكديگر مناسبت داشته باشند و چه مناسبت نداشته باشند . امام صادق عليه السّلام فرموده است : « حتّى يك آيه ، ممكن است آغازش دربارهء چيزى باشد و پايانش دربارهء چيزى ديگر » . خطاب در
« لا تُحَرِّكْ »
براى پيامبر اعظم صلّى اللّه عليه و إله است و ضمير « به » و مابعدش به قرآن برمىگردد .
« عَلَيْنا جَمْعَهُ » :
قرآن را در قلب تو گرد مىآوريم . « قرآنه » : قرائت قرآن .
« فَإِذا قَرَأْناهُ » :
وقتى كه قرائت قرآن را به پايان رسانديم ، تو تلاوت آن را آغاز كن . خلاصهء معناى آيه