أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ .
اى محمّد صلّى اللّه عليه و إله آيا نمىدانى كه بر خداوند چيزى نه در زمين پنهان مىماند و نه در آسمان و نيز تو مىدانى كه
ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ ما كانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ .
جمله :
« وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِكَ »
به كمتر از سهتا و جمله :
« وَ لا أَكْثَرَ »
به بالاتر از پنجتا اشاره دارد . گروهى از مفسّران گفتهاند : گروهى از يهوديان و منافقان گردهم مىآمدند و مخفيانه به مقام پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و صحابه دشنام مىدادند . از اينرو ، اين آيه دربارهء آنان فرود آمد . اين نظرگاه دور بهنظر نمىرسد ؛ زيرا ظاهر آيه بدان اشاره دارد و قرينه هم آن را تأييد مىكند ، چون غيبت و درگوشى سخن گفتن رسم منافقان در هرزمان و مكان است . درهرحال ، معناى آيه چنين است : اى محمّد صلّى اللّه عليه و إله از سخنان و دشنام مخفيانهء آنها به تو و پيروانت ، ناراحت مباش . چگونه به سخنان آنها اهمّيّت مىدهى ، درحالىكه تو يقين دارى كه خداوند آنچه را كه در دلهاى آنان مىگذرد و سخنان آهستهاى را كه با يكديگر مىگويند مىداند خواه تعدادشان اندك باشد خواه زياد . نيز مىدانى كه خداوند آنها را در قيامت گرد مىآورد و بهخاطر گفتارها و كردارهايشان مجازاتشان مىكند و هدف از ذكر عدد سه و پنج در آيه از باب مثال است ، چون
إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
خدا هرچيزى را مىداند حتّى تكان خوردن لب و بازگفتن سخنى را .
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَ يَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِيَةِ الرَّسُولِ .
اين سخن خدا اشاره به اين دارد كه پيامبر صلّى اللّه عليه و إله كسانى را كه آهسته سخنان زشت مىگفتند ، اندرز داد كه از اين كار خوددارى كنند و بار ديگر اين عمل را تكرار نكنند . ليكن آنها نپذيرفتند و از روى مخالفت و دشمنى بار ديگر آن عمل زشت را تكرار كردند . از اينرو ، خداوند آنها را بهسبب مخالفت با پيامبر صلّى اللّه عليه و إله سرزنش كرده است و اين سرزنش را در قالب تعجّب كه با آن پيامبرش را مورد خطاب قرار داده ، بيان نموده است ، چنانكه تو به دوستت مىگويى : ا لم تر الى هذا اللئيم العاق آيا