واجب مىشود و بركسى كه داراى اين نوع ايمان باشد ، گناه روا نيست همانند پيامبران ، درجهء پايينتر از آن ، ايمان پاكان و برگزيدگانى از صحابه است ، سپس ايمان گروهى كه در رتبهء پايينتر از آنان قرار دارند و بههمين ترتيب ، تا اينكه به پايينترين درجه ايمان مىرسد .
مراد از « الذين آمنوا » دراينجا ، كسانى هستند كه به پوستهء دين و ايمان بسنده كردهاند ، نه به مغز آن و به ظاهر بسنده كردهاند ، نه به واقعيت آن و براى اين گروه هيچ چيزى از امور مردم و مصالح عمومى اهمّيّتى ندارد . خداى سبحان اين گروه از مؤمنان را به آنچه در كتابش فروفرستاده است توجه مىدهد ؛ نظير آيات مربوط به جهاد ، تشويق به عدالت ، يارىكردن حق و پيروانش و اصلاح در ميان مردم . خداوند با اين شيوهء دوستانه و دلسوزانه ، آنان را به ماهيت و حقيقت دين و ايمان توجّه مىدهد : « آيا وقت آن فرانرسيده است » تا شايد آنان گوش فرادهند و بينديشند .
وَ لا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ .
مراد از اهل كتاب ، يهود و نصارا هستند . جملهء : « قست
قُلُوبُهُمْ »
كنايه از آن است كه آنان از آنچه خداوند در تورات و انجيل فروفرستاده است ، روى برتافتند و معناى آيه چنين است : يهود پس از موسى عليه السّلام به آيين قبلى خود بازگشتند و همچنين ، نصارا پس از عيسى عليه السّلام . بنابراين ، اى مسلمانان ، شما پس از محمّد صلّى اللّه عليه و إله به آيين پيشين خود باز نگرديد ، چنانكه در گذشته ، اهل كتاب بازگشتند . از اين قبيل است سخن خداوند :
« جز اين نيست كه محمّد صلّى اللّه عليه و إله پيامبرى است كه پيش از او پيامبرانى ديگر بودهاند . آيا اگر بميرد يا كشته شود ، شما به آيين پيشين خود بازمىگرديد ؟ » . « 1 »
وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ .
مراد از اين گروه فراوان ، سركردگان يهود و نصارا هستند كه بهخاطر حفظ مقامها و منافعشان ، تورات و انجيل را تحريف كردند .
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها .
تعداد زيادى از مفسّران گفتهاند : اين
هامش
( 1 ) . آل عمران ( 3 ) آيهء 144 .