وَ مِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ .
ضمير « هما » به
« جَنَّتانِ »
برمىگردد كه در آيه :
« وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ »
بيان شد . درآنجا دو بهشت ديگر نيز هستند كه نسبت به دو بهشت قبلى از ويژگىهاى پايينتر و كمترى برخوردارند . اين سخن بدين معناست كه در بهشت درجات مختلف و جايگاههاى متفاوتى وجود دارند كه با درجات ايمان مؤمنان و اختلاف كارگران در كارهايشان تناسب دارند و اين ، همان چيزى است كه منطق حق و اصل عدالت آن را ايجاب مىكند و بدينترتيب آشكار مىشود كه دو بهشتى كه در آيه :
« وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ »
آمدهاند ، براى كسانى هستند كه ايمانشان از ديگران نيرومندتر ، كارهايشان سودمندتر و تلاششان بيشتر است . و امّا دو بهشتى كه در آيه :
« مِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ »
آمدهاند ، از آن كسانى مىباشند كه نسبت به صاحبان دو بهشت نخست ، كار و تلاش كمترى كردهاند .
مُدْهامَّتانِ .
رنگ اين دو بهشت از شدّت سبزى متمايل به سياهى است .
فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ
از اين دو چشمه آب مىجوشد ، درحالى كه دو چشمهاى كه پيشتر از آنها نام برده شد ، جريان دارند . معناى واژه « نضخ » با واژه « جرى » تفاوت دارد . چنانكه دو بهشتى كه در اين آيه آمدهاند با دو بهشتى كه در آيه قبلى بيان شد تفاوت دارند ، دو چشمهاى كه در اين آيه آمدهاند نيز با دو چشم آيهء قبلى متفاوتند .
فِيهِما فاكِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ .
برخى از مفسّران گفتهاند : خرما و انار ميوه محسوب نمىشوند و به همين دليل بر آن عطف شدهاند . رازى گفته است : برخى از انواع ميوه بوتهاى هستند نظير خربزه و امثال آن و برخى ديگر درختى هستند همانند خرما و امثال آن . بنابراين ، عطف خرما و انار بر ميوه از باب عطف خاص بر عام است .
فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ ،
زنانى كه در سيرت و صورت ، زيبا هستند .
حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ .
صاحب مجمع البيان مىگويد : يعنى زنانى كه در حجلهها دربند هستند .
حجله به اتاقكى مىگويند كه براى زنان خانهنشين آماده مىشوند .
مفسّران ديگر گفتهاند : مراد خود چادرها هستند ؛ زيرا برخى از اين چادرها از آن