است : خداى سبحان از زبان پيامبرش محمّد صلّى اللّه عليه و إله دلايل كافى را براى اثبات حق و اندرزهاى كامل دربارهء بازداشتن از باطل براى مشركان بيان كرد .
حِكْمَةٌ بالِغَةٌ .
هرآنچه در قرآن آمده ، حكمتى است كه در اندرز و نشاندادن حق در اوج قرار دارد .
فَما تُغْنِ النُّذُرُ .
ليكن باوجود دشمنىها و پافشارى بر كفر و گمراهى ، چه سودى دارند ؟
فَتَوَلَّ عَنْهُمْ .
اى محمّد صلّى اللّه عليه و إله ! از آنان روىگردان ؛ زيرا تو پيامهاى پروردگارت را به آنان رساندى و آنان اجابت نكردند و كاملا به ايشان اندرز دادى و آنان نپذيرفتند .
يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ * خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ .
« النّكر » به ضم كاف : چيزىكه دل از آن نفرت دارد و آن را برنمىتابد و مراد از آن دراينجا عذاب است . اين سخنان خداوند ، هشدار و وعدهء عذاب به كسانى است كه از حق روى گردانيدند و اينكه آنان روز تيرهاى درپيش دارند كه از عذاب آن نمىتوانند بگريزند . اين روز ، همان روزى هست كه آنان با خوارى و سرافكندگى از گورها بيرون مىآيند تا خدا را ديدار كنند و مورد حسابرسى او قرار گيرند و براثر سرگشتگى و وحشت ، برخى با برخى ديگر درهم آميخته مىشوند .
كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ .
[ همچون ملخهاى پراكنده ، از قبرها بيرون آيد ] ؛ زيرا تعداد مردم بسيار فراوانند . چه ، خداوند مردگان را پس از زندهكردن گرد مىآورد و پسينيان به پيشينيان مىپيوندند . اين آيه اشاره بدين نكته دارد كه حشر با روح و جسم هردو مىباشد .
مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ .
آنان به فراخوانى خداوند براى حسابرسى و كيفر مىشتابند .
يَقُولُ الْكافِرُونَ هذا يَوْمٌ عَسِرٌ .
امروز ، روزى است كه ترس و خطر آن بسيار سخت و رنجها و بيمهايش بسيار بزرگ است . از اين قبيل است آيه 44 از سوره معارج : « روزىكه شتابان از قبرها بهدرآيند ، چنانكه گويى نزد بتان مىشتابند .
وحشت بر چشمانشان مستولى شده و به خوارى افتادهاند : اين است همان روزىكه آنها را وعده داده بودند .