نفرمود : كل الظن ؛ يعنى از هرگمانى بپرهيزيد . زيرا اگر چنين مىگفت ، هم گمان خوب را دربر مىگرفت و هم گمان بد را . امّا واژهء « كثير » يعنى فراوان ، بهمعناى برخى و بهمعناى بسيار است و همين معنا از واژهء « كثير » در آيه اراده شده است و هدف از آن ، منحصركردن حكم به موضوع آيه و دلالت آن بر گمان بد مىباشد .
گمان بد در صورتىكه اثر آن در گفتار و كردار نمايان نشود ، نه حرام است و نه صاحب آن مسئوليت دارد . چه ، انسان در گمانها و تصوّرات خويش آزادى ندارد ، بلكه شرايط و عواملى خارج از اراده و اختيارش ، اين گمانها را بر او القا مىكند . البتّه ، وظيفهء وى آن است كه به گمان بد اعتماد نكند و آن را كأن لم يكن تلقى كند و هرگاه بر آن اعتماد كند و اثرش در سخن و يا عمل او نمايان شود ، سزاوار نكوهش و مجازات خواهد بود و اين همان گمانى است كه خداوند از اين سخن خود اراده كرده است :
« پارهاى از گمانها گناه است » . پيامبر اعظم صلّى اللّه عليه و إله فرمود : « سه چيز هستند كه هيچكس از آنها سالم نمىماند : فال بد زدن ، حسد و گمان بد . . . پس هرگاه فال بد زدى ، آن را ادامه مده و هرگاه حسد ورزيدى ، ستم مكن و هرگاه گمان بد بردى ، آن را عملى مكن » .
بنابراين ، معناى سخن خداوند : « از گمان فراوان بپرهيز » آن است كه بدان اعتماد و عمل نكنيد درست نظير اين سخن خدا : « شيطان شما را نفريبد » .
جستوجو
2 .
وَ لا تَجَسَّسُوا .
تجسّس ؛ يعنى جستوجوى عيبها و گناهان و جستوجوى آنها بهصورت مخفيانه هم از ديدگاه كتاب [ قرآن ] حرام است و هم از ديدگاه سنّت و اجماع و عقل .
امّا از ديدگاه كتاب ، خداوند مىفرمايد : « و در كارهاى پنهانى يكديگر جستوجو مكنيد » . و نيز در سورهء نور ، آيهء 28 مىفرمايد : « به خانهاى غير از خانهء خود بى آنكه اجازت طلبيده و بر ساكنانش سلام كرده باشيد ، داخل مشويد » . امّا از ديدگاه سنّت ،