فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا .
خدا مىدانست كه در به تأخير انداختن عمره به بعد از صلح حديبيه ، مصلحتى وجود دارد كه مسلمانان آن را نمىدانند و آن عبارت است از : پرهيز از جنگ و اسلام آوردن تعداد زيادى از مشركان كه در سال حديبيه مانع از رفتن پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و صحابهء او به مسجد الحرام شدند .
فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً .
« ذلك » به تعبير خواب به واردشدن مسلمانان باكمال امنيّت به مسجد الحرام اشاره دارد و مراد از « فتح » صلح حديبيه است و يا هم صلح حديبيه و هم فتح خيبر مىباشد كه هردو پيش از تأويل رؤيا جامهء عمل پوشيدند و اين دو ، چونان واردشدن به مسجد الحرام ، دو پيروزى بزرگ به حساب مىآيند .
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ .
مراد از « رسول » محمّد صلّى اللّه عليه و إله است و مراد از « الهدى » و دين الحق ، اسلام مىباشد كه آشكار گرديد و در شرق و غرب كرهء زمين انتشار يافت ، چون اين دين ، مردم را به كاركردن براى زندگى بهتر فرامىخواند و از هرچيزىكه در راه رسيدن به اين زندگى سنگاندازى كند نهى مىكند . نظير اين آيه در جلد چهارم ، آيهء 33 از سورهء توبه ، بيان شد .
وَ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً .
گواهى خداوند بر اثبات اين موضوع كه اسلام بر همهء اديان پيروز مىشود ، بسنده مىكند .
صحابه و قرآن
خداى سبحان در كتاب عزيزش حكايت كرده است كه موسى بن عمران عليه السّلام به فرمان خدا بنى اسرائيل را به جنگ فراخواند و آنها به وى گفتند : « ما اينجا مىنشينيم ، تو و پروردگارت برويد و با آنها نبرد كنيد » . « 1 » همچنين خداوند حكايت كرده است كه قوم حضرت مسيح عليه السّلام تلاش كردند او را بكشند و به دارش بزنند و حواريون مسيح به وى گفتند : « آيا پروردگار تو مىتواند براى ما از آسمان مائدهاى بفرستد ؟ » . زمانىكه پيامبرشان به آنان گفت : « از خدا بترسيد » ، « گفتند : مىخواهيم از
هامش
( 1 ) . مائده ( 5 ) آيهء 24 .