سركشى خود افزودند و دربارهء مسيح و مادرش چيزى گفتند كه عرش خدا از آن به لرزه مىآيد .
وَ لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ .
فرشتگانى كه جانشين شما شوند . اين سخن هشدارى است به مشركان و معنايش اين است كه اى مشركان ! خدا از شما و عبادت شما بىنياز است و اگر بخواهد شما را نابود مىكند و به جاى شما فرشتگانى را قرار مىدهد كه جانشينتان در زمين شوند و او را تقديس كنند و تسبيح گويند و با هيچ فرمان او به مخالفت برنخيزند . از اين قبيل است آيهء 38 از سورهء محمّد : « و اگر روى برتابيد ، به جاى شما مردم ديگر آرد كه هرگز همسان شما نباشند » .
وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ .
ضمير « انّه » به قرآن برمىگردد و معنايش چنين است : قرآن ، مردم را از روز قيامت آگاه مىكند و حقيقت اينروز را به آنها خبر مىدهد و نسبت به سختىهاى آن هشدار مىدهد .
بنابراين ، ترديد دربارهء آن روا نمىباشد . هذا به قرآن اشاره دارد و اينكه او راه راست خداوند است . خدا مىفرمايد : « اين قرآن به درستترين آيينها راه مىنمايد » ، « 1 » واژهء « اقوم » به معناى راه راست است .
پرسش : چگونه ضمير به قرآن برمىگردد ، با اينكه مىدانيم در اين آيات از آن نام برده نشده است و تنها از عيسى نام برده شده است . بنابراين ، سزاوار است كه ضمير به او برگردد نه به قرآن ؟
پاسخ : موضوع آيات ، جدال و سخن دربارهء عيسى عليه السّلام است ، آنسان كه قرآن او را توصيف كرده ، نه آنگونه كه وى در واقع بود . با قطعنظر از توصيفى كه در قرآن آمده است . بر اين اساس ، نام بردن حضرت مسيح همان نام بردن از قرآن مىباشد و سخن خداوند در همين آيه اين موضوع را تأييد مىكند : « هذا صراط مستقيم » . كه مراد از آن قرآن است . عجيب آنكه برخى مفسران ضمير را به عيسى عليه السّلام برگردانيدهاند و با اين
هامش
( 1 ) . اسراء ( 17 ) آيهء 9 .