مشخّص نباشد . اين آيه همانند آيهء 106 از سورهء آل عمران است : « آنروز كه گروهى سپيدروى و گروهى سيهروى شوند » .
وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا .
« ممّن يكذّب » : « من » در اينجا براى بيان است ، نه براى تبعيض نظير اين سخن خداوند : « فاجتنبوا الرجس من الأوثان » ؛ « 1 » يعنى از تمامى بتپرستىها دورى كنيد ، نه از برخى از آنها . معناى آيه چنين است : در ميان امّتها ، برخى آيات خدا را تصديق مىكنند و برخى تكذيب . خداوند در روز قيامت به منظور حسابرسى و كيفر ، تمامى تكذيبكنندگان را بدون استثنا محشور مىكند . البته روشن است كه هم تصديقكنندگان را محشور مىكند و هم تكذيبكنندگان را ، ليكن هدف او از اينكه در آيه تنها از تكذيبكنندگان ياد كرده ، آن است كه به آنان هشدار دهد .
فَهُمْ يُوزَعُونَ .
فرشتگان مانع از رفتن آنان به چپ و راست مىشوند و آنان را بهسان گوسفندى كه به كشتارگاه رانده مىشود به جايگاه قيامت مىبرند .
حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَ كَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَ لَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ .
آنگاه كه كافران در روز قيامت ، به منظور حسابرسى ، در پيشگاه خداوند بايستند ، از روى سرزنش به آنان مىگويد : چرا پيامبرانم را تكذيب كرديد و به دعوت ايشان پاسخ مثبت نداديد ؟ و اگر راستگويى آنان را نمىدانستيد ؛ چرا از دلايل آنان كه يقينآور بودند ، روى برتافتيد و به آنها بهسان كسانى كه حق را به خاطر حق مىجويند ، نگاه نكرديد ؟ چه چيزى سزاوارتر و باارزشتر از اينگونه نگرش است ؟ اين در حالى است كه دانشمندان اتّفاق نظر دارند بر اينكه طبق حكم عقل ، نگرش و بررسى معجزهء نبوّت ، از باب دفع ضرر احتمالى ، واجب است . علما مىگويند : در صورتى كه فرد نادان ، توان جستجو و به دست آوردن شناخت را داشته باشد ، از ديدگاه عقل ، وى نسبت به تكليفى كه داشته ، معذور نخواهد بود . در حديث آمده است : در روز قيامت
هامش
( 1 ) . حج ( 22 ) آيهء 30 .