خود اعتراف مىكنيم ، در پيشگاه تو قرار داريم . آيا راهى به سوى تو و بزرگوارى تو وجود دارد كه ما را از آتش بيرون بياورى و ما پيمان مىبنديم كه از تو اطاعت و فرمانبردارى كنيم ؟
ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَ إِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا .
اين آيه پاسخى است به اين سخن آنان : « آيا راهى براى بيرون رفتن وجود دارد » ؟ خلاصهء پاسخ چنين است :
فراخوانندهء خداوند ، در دنيا شما را به حق فراخواند . ليكن شما او را تكذيب كرديد و فراخوانندهء شيطان را كه شما را به باطل فراخواند ، اجابت كرديد . اكنون كه شما خدا را مىخوانيد ، خدا هم خواستهء شما را اجابت نمىكند : يكبهيك . جملهء
فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ ،
اشاره بدين نكته دارد كه در روز قيامت ، تنها خداوند داورى خواهد كرد و جز او بلندمرتبه و بزرگى وجود ندارد : « و چهرهها در برابر خداى زندهء پاينده فروتن مىشود و هركه بار كفر بر دوش مىكشد نوميد مىگردد » . « 1 »
هُوَ الَّذِي يُرِيكُمْ آياتِهِ وَ يُنَزِّلُ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ رِزْقاً وَ ما يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَنْ يُنِيبُ .
خداى سبحان گواهان فراوانى را بر اثبات وجود و عظمت خود و نيز دلايل تدبير و حكمتش را در آسمان و زمين و در انسان و حيوان و در باران و كشتزار . . . به ما ارائه داده است . بديهى است كه اين نشانهها و گواهان - به رغم فراوان بودن آنها - تنها براى كسى نمايان مىشود كه ببيند و بينديشد . امّا كسى كه آگاهى نداشته باشد ، اين دلايل را نمىبيند . تاگور مىگويد :
خداوند وجودش را در قالبى زنده از انواع آفريدگان خود نمايان ساخته است ؛ يعنى در اين نظم و هماهنگى كه ميان نيروهاى طبيعت به چشم مىخورد ، نيروهايى كه در يك مجموعه در كشاكشند و همگى از يك قانون ثابت پيروى مىكنند و از آن فراتر نمىروند و درعينحال ، تمامى آنها به دنبال يك هدف هستند . در طبيعت هرچيزى يك وظيفهء خاص و كار مشخّص و هدفى معيّن دارد كه براى آن تلاش مىكند . به عنوان
هامش
( 1 ) . طه ( 20 ) آيهء 111 .