بخواهد - بترسند » . مراد از كسانى كه به خواست خداوند نمىترسند و بيمى ندارند ، پرهيزگارانند كه در دنيا كارهاى نيك كردهاند .
دميدن دوم : دميدن مرگ است كه خداوند با اين سخن خويش بدان اشاره كرده است : « و در صور دميده مىشود . پس هركه در آسمانها و هركه در زمين است - جز آنها كه او بخواهد - بيهوش مىشوند » ؛ يعنى تمامى ساكنان زمين مىميرند و از اهل آسمان كسى باقى نمىماند ، مگر آنان كه خدا بخواهد . مفسران دربارهء اينكه مراد از مستثنا چه كسانى هستند ؟ اختلاف نظر دارند : يكى مىگويد : جبرئيل و اسرافيل است .
ديگرى مىگويد : مراد شهيدانند . سومى گفته است : مراد خداوند است - از او آمرزش مىخواهيم و در پيشگاه او توبه مىكنيم - دور نيست كه اين استثنا حقيقى نباشد ، بلكه تنها براى بيان اين نكته باشد كه كار تنها در دست خداست و « هرچه بر روى زمين است از بين مىرود و ذات پروردگار صاحب جلالت و اكرام توست كه باقى مىماند » . « 1 »
دميدن سوم : براى دوباره زنده شدن است و خداوند با اين سخن خود بدان اشاره كرده است :
ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ .
آنان منتظر حكم خدا را دربارهء خود هستند . در نهج البلاغه آمده است :
در صور مىدمند . پس هرروحى از تن بيرون مىرود و هرزبانى لال مىشود . نه شفاعت كنندهاى است كه شفاعت كند و نه حمايتگرى است كه به دفاع برخيزد و نه عذرى است كه سود بخشد .
وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها .
مراد از « ارض » در اينجا ، زمين محشر است و اين زمين با نور خدا درخشان مىشود ، چون از گمراهى و فساد گوناگون پاك مىباشد و جز حق و عدالت ، چيزى در آن نيست .
وَ وُضِعَ الْكِتابُ
نامههاى اعمال را مىنهند :
« و در روز قيامت نامهاى گشاده براى او بيرون مىآوريم تا در آن بنگرد » . « 2 »
هامش
( 1 ) . رحمن ( 55 ) آيهء 27 - 26 .
( 2 ) . اسراء ( 17 ) آيهء 13 .