آرام نگه داشته است ؟
وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً ؛
و در آن رودهايى پديد آورده است كه آفريدگان از آنها بهره مىبرند .
وَ جَعَلَ لَها رَواسِيَ ؛
كوهها را آفريد تا زمين شما را نلرزاند .
وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً .
مراد از دو دريا ، آب شور و آب شيرين است و مقصود از مانع ميان اين دو آن است كه خداوند سطح آب شور را پايينتر از سطح آب شيرين قرار داده و اگر برعكس مىكرد ، آب شيرين فاسد مىشد . به آنچه در تفسير آيهء 55 از سورهء فرقان گفتيم رجوع كنيد : « اوست كه دو دريا را به هم آميخت :
يكى شيرين و گوارا و ديگر شورابى سخت گزنده و ميان آن دو مانعى و سدّى استوار قرار داد » .
أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ ؛
آيا خدايى هست كه در اين كارها با خداوند شريك باشد ؟
بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ ؛
يعنى بيشترشان نمىدانند ، امّا اندكى از آنان مىدانند ، ليكن بر اثر بيم داشتن از منافع خود ، دست به زورگويى و لجاجت مىزنند .
4 .
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ .
كسى كه به خدا پناه ببرد و به او توكّل كند ، خداوند هم او را كمك مىكند و توفيقش مىدهد و وسايلى براى او فراهم مىسازد كه وى از راه آنها به هدفش دست مىيابد و سختىها و گرفتارىها را - در صورتى كه تلاش معمولش را انجام دهد - از او دور مىكند . امّا كسى كه توان تلاش را داشته باشد و درعينحال ، سر در لاك خود فروبرد [ و كارى انجام ندهد ] به خود ستم كرده است .
وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ .
نسل بعد جانشين نسل قبل مىشود و زمين را در اختيار مىگيرد و آن را آباد مىكند .
أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ .
مراد از تذكّر در اينجا ، عمل كردن به دلايل ، سود بردن از اندرزها و پند گرفتن از عبرتهاست .
5 .
أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ ؛
كيست كه شما را به وسيلهء كوهها ، ستارگان ، ابزار و امثال آن راهنمايى كند ؛ يعنى چيزهايى كه از مصاديق اين سخن خدا است : « و نشانها نهاد و ستارگان را مىيابند » . « 1 »
وَ مَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ
هامش
( 1 ) . نحل ( 16 ) آيهء 16 .