واژگان
الضلال : اين واژه معانى فراوانى دارد كه برخى از آنها عبارتند از : ضدّ هدايت ، مرگ و ناپديد شدن . در اينجا معناى اخير مراد است ،
« ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ ؛
در زمين ناپديد شديم » .
النكس : واژگون كردن چيزى .
اعراب
ابو حيّان اندلسى از سيبويه نقل كرده است كه « لو » در سخن خداوند : « و لو ترى » براى به وقوع پيوستن چيزى در هنگام به وقوع پيوستن چيزى ديگر است . « اجمعين » تأكيد براى « ناس » . جملهء « فذوقوا » مفعول براى قول محذوف ؛ يعنى « يقال لهم :
فذوقوا » . « هذا » عطف بيان از « يومكم » .
تفسير
وَ قالُوا أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ .
اين سخن نظير سخن كافران كه در جلد چهارم در آيهء 5 از سورهء رعد بيان شد : « آيا آن هنگام كه خاك شويم از نو ما را بيافرينند ؟ »
بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ
سؤال : مشركان آشكارا كفر خود به ديدار پروردگار را اعلام كردند . بنابراين ، اضراب در اين قسمت از سخن خداوند :
« بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ » ،
چه معنايى دارد ؟ آيا همانند اين سخن ما نيست : « تو كسى را كه اعلام كفر كرده ، تكفير مىكنى » ؟
پاسخ : مراد آن است كه آنان از روى آگاهى به روز قيامت كافر نشدند ، بلكه بر اثر نادانى و تقليد كافر شدند . بنابراين ، آيهء مزبور همانند اين سخن ماست كه به كسى كه اعلام كفر كرده ، بگوييم : تو نادانى .