و خدايان آنان ، كنايه از آشكار شدن حقايق در روز قيامت باشد و اينكه در آنجا مجالى براى دروغ و نيرنگ وجود ندارد .
وَ أَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ .
ضمير « القوا » به مشركان و خدايان آنان برمىگردد ؛ يعنى آنان [ در قيامت ] تسليم و مطيع فرمان خداوند مىشوند .
وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ .
هركس در اين جهان دروغ بگويد ، دروغهايش در روز قيامت به صورت خوارى و عذاب به خودش برمىگردد .
الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ .
آنان با كفر ورزيدن در برابر حق فاسد شدند و نيز با بازداشتن ديگران از حق ، ايجاد فساد كردند . از اينرو ، آنان استحقاق دو عذاب را دارند : اوّل به سبب فاسد شدن . دوم بر اثر فساد كردن : « بلكه بار گناه خود و بارهايى با بار خود بر گردن خواهند گذاشت » . « 1 »
وَ يَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ .
اين معنا در آيهء 84 بيان شد و به منظور هشدار به كسانى كه محمّد صلّى اللّه عليه و إله را تكذيب كردند ، در آيهء 89 نيز تكرار شده است .
وَ جِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ .
خطاب متوجّه محمّد صلّى اللّه عليه و إله است و « هؤلاء » به امّت او اشاره دارد .
پرسش : حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و إله ، فرستادهء خدا براى همهء مردم است ، به دليل تصريح آيهء 27 از سورهء سبا : « تو را به پيامبرى نفرستاديم ، مگر بر همهء مردم ، مژدهدهنده و بيمدهنده ، ولى بيشتر مردم نمىدانند » . هرگاه رسالت محمّد صلّى اللّه عليه و إله در دنيا براى همگان باشد ، سزاوار است كه شهادت او نيز در آخرت براى همگان باشد ؛ زيرا اگر شهادت او تنها براى امّتش باشد ، بايد رسالت او نيز تنها به امّت او اختصاص داشته باشد ؟
پاسخ : ميان همگانى بودن رسالت او در دنيا و همگانى بودن شهادتش در آخرت ، هيچگونه ملازمهاى وجود ندارد ؛ زيرا امّت محمّد صلّى اللّه عليه و إله رسالت اسلام را پس از او براى تمامى امّتها و در هرزمان و مكان تبليغ مىكند و پيامبر صلّى اللّه عليه و إله عليه امتش
هامش
( 1 ) . عنكبوت ( 29 ) آيهء 13 .