واژگان
مفرطون : به فتح راء و تخفيف طا ، شتابكنندگان . به كسر راء و تخفيف ، از افراط گرفته شده و به معناى تجاوزكنندگان از حد . به كسر راء و تشديد از تفريط گرفته شده ؛ يعنى كوتاهىكنندگان .
اعراب
ضمير « عليها » به زمين برمىگردد كه از سياق كلام فهميده مىشود و واژهء « دابّة » نشاندهندهء آن است . « الكذب » مفعول براى « تصف » . مصدر « انّ لهم » بدل از « الكذب » . بنابراين گويى خداوند گفته است : « تصف السنتهم انّ لهم الحسنى ؛ زبانشان مىگويد كه خوبىها از آن آنان است » . همچنين جايز است كه مجرور به باى محذوف و در تقدير « بأنّ لهم الحسنى » باشد . مصدر « انّ لهم النّار » ، مجرور به « فى » محذوف ؛ يعنى : « لا شك فى انّ لهم النّار » . « لتبيّن » منصوب بان مضمره ( در تقدير ) و مصدر مجرور متعلق به « أنزلنا » و به معناى مفعول من اجله . « هدي و رحمة » مفعول من اجله ؛ يعنى : « و أنزلنا عليك الكتاب هدي و رحمة » .
تفسير
وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ
ستم انسان به آفريدگارش اين است كه وجود او را انكار كند و داشتن شريك و فرزند را به او نسبت دهد و نيز انسان نيرومند بر برادر ناتوانش ستم كند ، او را به بردگى بكشد و خوراك و منبع حياتش را به يغما ببرد و همچنين ، [ از مصاديق ستم انسان بر آفريدگارش آن است كه ] با خودخواهى و سركشى و نيرنگ بر خود ستم كند . با اين وجود ، خداوند در مجازات گناهكاران شتاب نمىكند و اصولا چرا شتاب كند ؟ آيا بيم دارد كه وقت آن