قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي ؛
يعنى به سبب اينكه مرا از طريق فرمان دادن به سجده كردن براى آدم آزمودى ، فرمانى كه مرا در گمراهى و نافرمانى انداخت .
لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ .
ابليس با خود پيمان بست كه انتقام بدبختىاش را از اين آفريدهاى كه سبب رانده شدن او از رحمت خدا به عذابش گرديده است ، بگيرد .
قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ .
اين جمله اشاره است به حفظ اخلاصمندان در برابر شيطان و گمراهى او . « عليّ » ؛ يعنى ثابت است بر خداوند تعالي نظير آيهء :
« كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ
؛ « خدا بر خويش مقرّر كرده كه شما را رحمت كند » . « 1 » معناى اين جملهء چنين است : خداوند بر خويش مقرّر كرد كه اخلاص ، همان راه راست است . پس هركس آن را درپيش گيرد ، رهايى مىيابد و هركس از آن منحرف شود ، به هلاكت مىرسد .
إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ
« غاوين » ؛ يعنى كسانى كه درهم و دينار را مىپرستند و دين و كشور و بندگان خدا را مىفروشند . شيطان حقيرتر و خوارتر از آن است كه بتواند به اخلاصمندان و پاكان نزديك شود ، تا چه رسد به اينكه بر آنان مسلّط گردد . نظير اين آيه در جلد سوم در سورهء اعراف ، آيههاى 11 - 18 بيان شد .
وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ .
ابليس و پيروانش ، همگى در ژرفاى جهنم گردهم مىآيند و راهنما از پيرو بيزارى مىجويد و هركدام از آن دو ، ديگرى را لعنت مىكند . به تفسير آيهء 22 از سورهء ابراهيم ، بخش : « خطبة شيطان » نگاه كنيد .
لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ .
برخى گفتهاند : مراد از ابواب همان معناى ظاهرى آن است . برخى گفتهاند : مراد طبقهها و درجههاى جهنم است ؛ چرا كه بعضى از آتشها بالاى بعضى ديگر است و نيز هرطبقه نام ويژهاى دارد نظير جحيم ، جهنم ، لظى ، سقر ، حطمه و امثال آن ، مراد هرچه باشد ، واقعيّت مشخص است و آن
هامش
( 1 ) . انعام ( 6 ) آيهء 54 .