دانش و خرد ، بدون تقوا ، نخستين منبع براى هرنوع پستى و تباهى در زمين است .
نتيجهء قطعى اين امر آن است كه دانشمند بدون پرهيزكارى و پرهيزكار بدون دانش هردو از شكارگاهها و دامهاى شيطانند و اين اخير ( مقدس مآب بىسواد ) در دل ابليس محبوبتر و مقامش در نزد او بالاتر است .
3 .
وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ
هرچيزى ، بهجز خدا ، آغاز و انجامى دارد و گاهى آغازش در ظاهر ، نيكو و انجامش در واقع ، بد است و برعكس ، و به همين سبب ، برطبق ظاهر و آغاز چيزى نمىتوان قضاوت كرد ، مادام كه انجامش نامعلوم است . به عنوان نمونه ، وقتى قارون با آن شوكت و آرايش بر مردم خود ظاهر شد ، آنان گفتند : او خوشبخت و بزرگ است ، تا اينكه زمين ، او ، مال و خانهاش را فروگرفت .
آنها گفتند : او بدبخت و نكوهيده است . دنيا ، آغاز و آخرت ، پايان چيزهاست و در آنجا پرده كنار مىرود و هرانسانى از سرنوشت و عاقبت خود آگاه مىشود ؛ زيرا در آنجا تقلّب و تحريف وجود ندارد و معناى سخن خداوند :
« لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ »
نيز همين است .
4 .
إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ .
وعدهء خداوند ، عبارت است از : دوباره زنده شدن ، بازپرسى و پاداش . « به پروردگارت سوگند كه همه را بازخواست كنيم ، به خاطر كارهايى كه مىكردهاند » . « 1 »
امّا وعدهء شيطان بر خلاف وعدهء خداوند است : نه قيامتى است ، نه بازپرسى و نه بهشت و دوزخى : « جز اين زندگى دنيوى ما هيچ نيست و ما ديگربار زنده نخواهيم شد » . « 2 » اين ، سخنى است كه شيطان آن را در دنيا به دوستانش مىگويد ، زيرا در اين دنيا ، فريبكارى و نيرنگبازى وجود دارد . امّا از آنجا كه در روز قيامت ، جز حق و عدالت وجود ندارد ، شيطان نيز به همان حقيقت خود ظاهر مىشود و سخن و آهنگ او مورد
هامش
( 1 ) . حجر ( 15 ) آيات 92 - 93 .
( 2 ) . انعام ( 6 ) آيهء 29 .