نسبت به يكديگر رحم كنند آفريد . البتّه ، رحمت خدا زمانى شامل حال آنها مىشود كه حق را تنها به خاطر حق جستجو و بدان عمل كنند . ابو بكر معافرى اندلسى در احكام القرآن مىگويد : خدا مردم را آفريد تا با يكديگر اختلاف كنند ، نه اينكه نسبت به يكديگر دلسوزى و مهربانى نمايند ؛ زيرا به گمان او خدا - به تعبير او - بدى و كفر و نافرمانى را مىخواهد . البتّه اين سخن را جز بدترين مردم و جسورترين آنها در برابر خداوند نمىگويد ؛ زيرا كسى كه خداوندى را بپرستد كه بدى را مىخواهد ، پس بايد اين خداوند خودش آن را اراده كند و اگر خدا - آنگونه كه معافرى مىگويد - بدى و كفر و نافرمانى را اراده كند ، پس چه تفاوت است ميان او و كسى كه گفته است : « من تمامى آنها را گمراه مىكنم » ؟ خداوند از آنچه ستمكاران او را بدان توصيف مىكنند پاك است .
وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ ؛
يعنى خداوند جهنم را از جنّيان و آدميانى كه از او نافرمانى و از شيطان پيروى مىكنند انباشته خواهد كرد .
به همين معناست سخن خدا كه خطاب به ابليس مىفرمايد : « گفت : حق است و آنچه مىگويم راست است كه جهنم را از تو و از همه پيروانت پر مىكنم » . « 1 »
هامش
( 1 ) . ص ( 38 ) آيهء 85 .