آنها تعبير كرده است ؛ زيرا همين پيشوايان ، آنان را به جنگ رهبرى مىكنند ، پيمان را مىشكنند و پيروان خود را وادار مىكنند كه دربارهء پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و قرآن بد بگويند . جملهء « لعلهم ينتهون » اشاره بدين نكته دارد كه هدف از جنگ ، اين است كه مشركان را از اصرار بر جنگيدن با مسلمانان بازدارد : « همچنان با شما مىجنگند تا اگر بتوانند شما را از دينتان برگردانند » . « 1 »
أَ لا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ .
« ألا » از ادات طلب است نظير « هلّا » و خطاب متوجه مسلمانان است و ضمير « نكثوا » و « همّوا » و « بدأوا » به كفّار قريش برمىگردد ؛ زيرا آنان با پيامبر صلّى اللّه عليه و آله پيمان بستند كه مدّت ده سال نجنگند و در اين مدّت ، هردو گروه [ - مسلمانان و مشركان ] هم در مورد خودشان و هم ، همپيمانانشان احساس امنيت كنند . اين پيمان ، در سال ششم هجرت منعقد شد ، لكن مشركان پس از اندكزمانى آن را شكستند و در صدد قتل پيامبر صلّى اللّه عليه و آله برآمدند . پيشتر نيز وى را به هجرت واداشته و نيز همانها آغازگر جنگ در روز بدر بودند .
پس از آنكه خداوند ، خلافكارىهاى مشركان از قبيل شكستن پيمان ، بيرون كردن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله [ از مكه ] و آغاز جنگ را به مسلمانان يادآورى كرد ، اكنون آنان را به جنگ و جهاد تشويق مىكند ؛ زيرا غير از اين ، مانعى بر سر راه كافران وجود ندارد .
آنگاه خداى سبحان بيم را از دلهاى مسلمانان بر طرف ساخته ، مىگويد :
أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ .
جملهء « إن كنتم مؤمنين » اشاره دارد كه تنها كسى حقيقتا از خدا مىترسد كه واقعا به خدا ايمان داشته باشد و كسانى ديگر از خدا هرگز نمىترسند و اگر هم بترسند ، ترسشان غيرواقعى و زودگذر خواهد بود . امام على عليه السّلام مىفرمايد : « هربيمى واقعيت دارد ، جز بيم از خدا كه واقعيت ندارد » . معناى سخن امام آن است كه بيم انسان از غير خدا يك واقعيت قابل لمس
هامش
( 1 ) . بقره ( 2 ) آيهء 217 .