درونش عذاب است فراوانند . ما ، دربارهء شعارهاى دينى در جلد دوم از همين تفسير سخن گفتيم .
وَ لَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ .
ضمير « يحلفن » به كسانى برمىگردد كه مسجد ضرار را بنا كردند . معناى آيه اين است : اين منافقان براى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و إله سوگند ياد مىكنند كه هدفشان از ساختن مسجد ، عبادت خدا و منفعت مسلمانان است و خدا مىداند كه آنها اين مسجد را نساختند ، مگر اينكه به نمازگزاران زيان برسانند ، به خدا كفر ورزند ، ميان مؤمنان ايجاد اختلاف كنند و پناهگاهى باشد براى كسانى كه با خدا و پيامبر او مىجنگند .
لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً .
خطاب براى پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و نهى همگانى است كه همهء مسلمانان را دربر مىگيرد نظير آيه :
« أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ »
. مفسران گفتهاند : مراد از قيام در جملهء : « لا تقم فيه » نماز است ، لكن ظاهر آيه نشان مىدهد كه واژهء قيام در اينجا عام است و نماز و غير آن را دربر مىگيرد . در هرحال ، سخن خدا : « لا تقم فيه ابدا » دليلى قاطع بر عدم صحت نماز است در هرمسجدى كه به قصد ضربه زدن به مسلمانان و ايجاد اختلاف در ميان آنها ساخته شده باشد و هركس كه در آن نماز بخواند ، نمازش باطل است و بايد آن را در جايى ديگر اعاده كند ؛ زيرا نهى در عبادت بر فساد دلالت مىكند .
لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ .
برخى گفتهاند : مراد از اين مسجد ، مسجد پيامبر خداست ؛ زيرا همين مسجد بود كه در نخستين روز ، در مدينه ساخته شد . برخى گفتهاند : مراد مسجد قباست كه بنى عمرو بن عوف آن را بنا كردند . « قبا » محلّى است در جنوب مدينه و در دو مايلى اين شهر واقع است . از ظاهر آيه برمىآيد كه مراد از آن ، هرمسجدى است كه برپايهء تقوا ساخته شده باشد ؛ زيرا « مسجد » نكرهء با تنوين است و به موردى معيّن اختصاص ندارد . امّا جملهء « من اوّل يوم » بدين معناست كه اين مسجد از همان لحظهء نخست ساختمانش براى اسلام