آنچه گفته شد ، معناى ظاهر آيه است ، امّا مسائل زير نيز بدان ارتباط دارند :
1 . منافق نوعى از انواع كافر و حتى بدتر از اوست ؛ زيرا منافق ، كفر را پنهان و اسلام را آشكار مىكند و به همين جهت نماز بر جنازهء او حرام است و جملهء : « و لا تصل على احد منهم » بر اين موضوع آشكارا دلالت دارد . همانند اين آيه روشنتر از آن ، اين سخن خداست : « نبايد پيامبر و كسانى كه ايمان آوردهاند براى مشركان هرچند از خويشاوندان باشند - پس از آنكه دانستند به جهنم مىروند - طلب آمرزش كنند » . « 1 » امّا فاسق يكى از انواع مسلمانان است ؛ زيرا او هم در ظاهر و هم در باطن به خدا و پيامبرش ايمان دارد ، لكن با احكام خدا مخالفت مىكند . بنابراين ، نماز بر او واجب است و ترك آن به هيچروى روا نيست .
روزى يكى از علماى جبلعامل نزد من آمد و گفت : از من دعوت كردهاند تا بر جنازهء مردى نماز بخوانم كه مىدانم فاسق است و آيا برايم رواست كه بر او نماز بخوانم ؟ گفتم : از باب وجوب كفايى بر تو واجب است . پرسيد : او فاسق است [ چگونه نماز بخوانم ] من روايت امام صادق عليه السّلام را برايش نقل كردم كه فرمود :
« بر هركسى كه از اهل قبله مىميرد ، نمازگزار و حساب او با خداست » . او گفت :
نمازگزار بايد پس از تكبير چهارم براى مرده دعا كند و معروف است كه در دعا براى او بايد بگويد : اللّهم انا لا نعلم منه الّا خيرا ( خدايا من جز نيكى دربارهء او نمىدانم ) و اگر من اين جمله را بگويم ، دروغ گفتهام . به او گفتم : اين جمله را بگو و از واژهء « خير » اسلام را قصد كن .
2 . بر اثر اختلاف روايات ، مفسران هم اختلاف كردهاند : آيا پيامبر صلّى اللّه عليه و إله بر جنازهء سركردهء منافقان ، عبد اللّه بن ابى نماز گزارد يا نه ؟ در اينباره سه نظريه وجود دارد :
اوّل : پيامبر صلّى اللّه عليه و إله نماز خواند ؛ زيرا او مىخواست بر اثر اين نماز ، عدّهء زيادى به اسلام گرايش پيدا كنند . اين نظريه صرفا يك حدس و گمان است و ما نبايد به وسيلهء آن ،
هامش
( 1 ) . توبه ( 9 ) آيهء 114 .