است اگر كسى از روى تجاوز كسى ديگر را بكشد ، كشتن او شرعا جايز است و نيز اگر كسى بخواهد در زمين ، فساد ايجاد كند ، جايز است كشته شود تا به سزاى عملش برسد و زندگى و امنيت مردم تأمين گردد .
امّا اگر كسى انسانى بيگناه و صلحطلب را بكشد
فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً ؛
گويى همه مردم را كشته است . مفسّران در توجيه اين موضوع كه چرا قتل فردى ، به قتل گروهى و زنده كردن فرد ، به زنده كردن تمام مردم تشبيه شده ، اختلاف نظر دارند :
برخى مىگويند : اين تشبيه ، يك نوع مبالغه در جلوگيرى از وقوع جنايت قتل و تشويق به نجات دادن جان انسان از مهلكههايى چون غرق شدن و آتشسوزى و نيز كمك به مصيبتزده است .
برخى مىگويند : اين تشبيه ، بيان ماهيت وجودى كشنده و نيكوكار است ؛ بدينترتيب كه اگر كسى يك نفر را بكشد ، [ اگر بتواند ] تمام مردم را مىكشد . چنانكه مىگويند : « كسى كه تخممرغ مىدزدد ، شتر هم خواهد دزديد » . « 1 » و اگر كسى با انگيزهء احسان و نيكوكارى ، به يك نفر نيكى كند ، به همهء مردم نيكى خواهد كرد .
برخى مىگويند : اين تشبيه به منظور بيان سرشت طبيعى در انسان است و اين سرشت طبيعى در جزء و كل به صورت يكسان تجسّم پيدا مىكند ، نه با افزايش افراد افزوده مىشود و نه با كم شدن آنان كاهش مىيابد .
آنچه ما از آيه مىفهميم آن است كه از ديدگاه اسلام ، خود فرد مستقلا هدف است ، نه اينكه وسيلهاى باشد براى ديگرى و نيز همو از حرمت و كرامت خاصّى برخوردار است . و تجاوز به او تجاوز به انسانيت بهشمار مىرود ؛ انسانيتى كه در او و در همهء مردم تجلّى يافته است و احسان به او ، احسان به تمام مردم خواهد بود .
سؤال : اين سخن ، يك نوع عظمت دادن خيالى به فرد و فدا كردن جامعه براى اوست ، با اينكه حقّ و عدالت ، عكس آن را اقتضا مىكند ؟
هامش
( 1 ) . من اين مضمون را عينا در برخى احاديث منقول از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ديدم .