ترتيب است : خداوند با نيرومند كردن و آرامش دادن دلهايتان ، شما را در جنگ ، ثابتقدم و استوار نگه مىدارد .
6 .
إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ .
از ظاهر سياق آيه برمىآيد كه خطاب در
« رَبُّكَ »
براى محمّد صلّى اللّه عليه و آله و در
« مَعَكُمْ »
و « ثبتوا » براى فرشتگان است ؛ يعنى خدا با فرشتگان است و مىشنود و مىبيند ؛ نظير سخن خدا براى موسى و هارون : « من با شما هستم ، مىشنوم و مىبينم » . « 1 »
سؤال : فرشتگان به چه صورت ، در يارى كردن مسلمانان در روز بدر شركت كردند ؟ آيا از طريق ضربه زدن و كشتار و يا با تشويق ، يعنى - چنانكه برخى از مفسران گفتهاند - آنان به صورت مردان رزمنده پيشاپيش صف حركت مىكردند و نمىجنگيدند و تنها به مسلمانان مىگفتند : مژده باد شما را كه خداوند ياور شماست .
پاسخ : خدا خبر داده است كه به فرشتگان دستور داد تا مؤمنان را پايدار نگه دارند و ترديدى نيست كه آنان همچنين كردند ؛ زيرا آنان هرآنچه را مأمور مىشوند انجام مىدهند و نيز ترديدى نيست كه مشركان در روز بدر از مسلمانان ترسيدند ؛ زيرا خدا به اين موضوع وعده داد و وعدهء او حق است و سرانجام ، مسلمانان بر مشركان پيروز شدند . اين سخنان ، تمام آن چيزى است كه ظاهر نصّ قرآن بر آن دلالت دارد ؛ امّا جزئيات و چگونگى آن ، از امور غيبى است كه خداوند دربارهاش سكوت اختيار كرده است . پس بر ما سزاوارتر است كه سكوت كنيم . سكوت خداوند دليل بر آن است كه ايمان به جزئيات اين قضيه ، جزء عقيده نيست ، و گرنه بايد آنرا بيان مىكرد .
فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ .
برخى از مفسران گفتهاند : خطاب در
« اضْرِبُوا »
متوجّه فرشتگان است . ديگران گفتهاند : خير ، متوجّه مسلمانان است .
آنگاه اين مفسران دربارهء
« فَوْقَ الْأَعْناقِ »
اختلاف كردهاند : يكى گفته است : مراد خود گردنهاست و
« فَوْقَ »
به معناى « على » مىباشد . ديگرى گفته است : مراد سرهاست . در
هامش
( 1 ) . طه ( 20 ) آيهء 46 .