جانشين جواب شرط .
« إِذاً »
عمل نمىكند ؛ زيرا ميان اسم إنّ و خبر آن واقع شده است .
« الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً »
اوّل ، مبتدا .
« كَأَنْ »
، اسم آن ضمير شأن محذوف كه در تقدير :
« كأنّه » بوده است . جملهء كأن و اسم و خبرش خبر مبتدا .
« الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً »
دوم بدل از اوّل .
« هُمُ »
ضمير فصل ميان اسم « كان » و خبر آن و محلّى از اعراب ندارد .
تفسير
وَ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ .
مشركان ، نخست به شعيب ، صاحب دعوت روكردند و او را مورد تهديد قرار دادند . وقتى از خود او نااميد شدند ، به كسانىكه به او ايمان آورده بودند روى آوردند و كوشيدند تا آنان را از دينشان منحرف سازند ؛ ازجمله به آنها گفتند : شما در پيروى از شعيب زيان خواهيد ديد و اين ، روش كسى است كه جز فريب دادن و گمراه كردن ، هيچ دليلى با خود ندارد .
فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ .
اين آيه پاسخ درستى است براى كسىكه دشمنى و مخالفت مىورزد و جز گمراهى و تباهى نمىخواهد . اين آيه عينا در آيهء 78 از همين سوره بيان شد .
الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا .
عذاب بر كافران و خانهها و تمام آثار آنان فرود آمد آنسانكه گويى ابدا در اين دنيا وجود نداشتند . . . و هر انسانى ، دير يا زود ، به سزاى اعمالى كه در گذشته انجام داده ، مىرسد .
الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ .
مشركان به مؤمنان گفتند : شما زيانكاريد ؛ لكن سرانجام ، خود آنها زيان ديدند و نابود شدند و مؤمنان سود بردند و رهايى يافتند . انسان خردمند به شخصى كه در آسايش و رفاه است نمىگويد : گوارايت باد و به مستضعف نمىگويد : واى بر تو ! زيرا روزگار حوادث پنهانى و ناگهاني فراواني دارد و مهم ، پايان امور است . جملهء
الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً
تأكيدى است بر زيان و خوارى آنان .